Đinh văn Viễn: Nguyễn Ái Quốc và sự sáng tạo, phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng

NGUYỄN ÁI QUỐC VÀ SỰ VẬN DỤNG SÁNG TẠO, PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA MÁC – LÊ NIN TRONG CƯƠNG LĨNH ĐẦU TIÊN CỦA ĐẢNG

Ths. ĐINH VĂN VIỄN

  

Năm 1911, với lòng yêu nước, khâm phục các bậc tiền bối  đương  thời (Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh,...) nhưng  không  tán thành  con  đường,  phương  pháp  cách mạng  của  họ, Nguyễn Tất Thành đã  ra  đi  tìm  con đường cứu nước mới, với mong muốn là “làm sao cho nước ta hoàn toàn độc lập, dân  ta hoàn  toàn  tự do, đồng bào  ta ai cũng  có  cơm  ăn,  áo mặc,  ai  cũng  được học hành”. Sau gần mười  năm  tìm  tòi  khảo  nghiệm, tháng  7-1920, Nguyễn  Ái Quốc  đã  đọc Sơ thảo lần thứ nhất những Luận cương về  vấn đề dân  tộc  và  vấn đề  thuộc địa của  Lênin. Bản  Luận  cương  đó  đã  đáp ứng  nguyện  vọng,  khát  khao  tìm kiếm của  Người. Nguyễn  Ái  Quốc  đã  viết: “Luận  cương  của Lênin  làm  cho  tôi  rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết  bao!  Tôi  vui mừng  đến  phát  khóc lên. Ngồi một mình trong buồng mà tôi nói  to  lên  như  đang  nói  trước  quần chúng  đông  đảo:  “Hỡi  đồng  bào  bị  đoạ đày  đau  khổ! Đây  là  cái  cần  thiết  cho chúng  ta,  đây  là  con  đường  giải  phóng chúng ta!”. Từ đó tôi hoàn toàn tin theo Lênin,  tin  theo Quốc  tế  thứ  ba”  [6,  tr. 127].

Tháng  12  năm  1920,  Nguyễn  Ái Quốc  tham  dự  Đại  hội  lần  thứ  XVIII của  Đảng  Xã  hội  Pháp.  Người  đã  bỏ phiếu  tán  thành Quốc  tế  Cộng sản,  trở  thành một  trong  những  người  sáng  lập  ra Đảng  Cộng  sản  Pháp.  Đây  là  mốc chuyển biến quan trọng trong quá trình tìm  đường  cứu  nước  của  Nguyễn  Ái Quốc,  từ một người yêu nước trở thành một chiến sĩ cộng sản, từ chủ nghĩa yêu nước  đến  chủ  nghĩa  quốc  tế  vô  sản. Vượt  qua  những  hạn  chế  về  tư tưởng của các nhà yêu nước tiền bối và đương thời, Nguyễn Ái Quốc đã đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, tìm được con đường cứu  nước  và  giải  phóng  dân  tộc:  con đường cách mạng vô sản. Con đường đó đã  đáp  ứng  yêu  cầu  khách  quan  của cách mạng Việt Nam và phù hợp với xu thế của thời đại – thời đại quá độ từ chủ nghĩa  tư bản  lên chủ nghĩa xã hội trên phạm  vi  toàn  thế  giới,  mở  đầu  bằng cách mạng tháng Mười Nga (1917). 

Sau  khi  đến  với  chủ  nghĩa  Mác  – Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã tích cực hoạt động  trong  phong  trào  Cộng  sản  công nhân  quốc  tế;  đồng  thời  Người  đã nghiên cứu chủ nghĩa Mác –  Lênin  về  cách  mạng  thuộc  địa,  xây dựng  hệ  thống  lý  luận  về  cách  mạng giải phóng dân tộc và tổ chức truyền bá lý  luận  đó  vào  Việt  Nam,  từng  bước chuẩn  bị  về  chính  trị,  tư  tưởng  và  tổ chức cho việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Người đã viết nhiều bài báo đăng  trên  các  báo  Người  cùng  khổ, Nhân đạo, Đời sống công nhân, Thư tín Quốc  tế, Sự  thật  và  các  tác phẩm: Bản án  chế  độ  thực  dân  Pháp, Đường cách mệnh,… nhằm  vạch  trần  tội  ác  của  chủ nghĩa thực dân và từng bước truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin vào phong  trào công nhân, phong trào yêu nước. Cuối năm  1924,  Người  về Quảng  Châu  (Trung  Quốc). Tại đây, Người  đã tiếp  cận tổ  chức Tâm  tâm  xã- một tổ chức của những người Việt Nam yêu nước, giúp đỡ,  cải  tổ  và  thành  lập  Hội  Việt  Nam Cách mạng Thanh niên  (6 – 1925).  Đây  là  một bước chuẩn bị có ý nghĩa quyết định về mặt  tổ  chức  cho  sự  ra  đời  của  Đảng Cộng  sản Việt Nam. Sự  ra đời và hoạt động  của  Hội  Việt  Nam  Cách  mạng Thanh  niên  có  ảnh  hưởng  ngày  càng mạnh  mẽ  đến  phong  trào  cách  mạng Việt Nam,  làm  cho  khuynh  hướng  cứu nước, giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng  vô  sản ngày  càng  chiếm ưu thế.  Sự  truyền  bá  chủ  nghĩa  Mác  – Lênin  của Nguyễn  Ái Quốc  vào  phong trào công nhân và phong trào yêu nước, cùng  với  việc  xây  dựng  các  tổ  chức  chi hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở cả ba kỳ đã thúc đẩy phong trào dân tộc dân  chủ  ở  Việt Nam  phát  triển mạnh mẽ,  dẫn  đến  sự  ra  đời  của  ba  tổ  chức cộng sản: Đông Dương Cộng sản Đảng (6 - 1929), An Nam Cộng sản Đảng  (8  -  1929)  và  Đông  Dương  Cộng sản Liên đoàn (9 - 1929).

Đầu năm 1930, Nguyễn Ái Quốc đã  triệu  tập  và  chủ  trì  Hội nghị hợp nhất  các  tổ  chức  cộng  sản để lập  ra một Đảng Cộng  sản  duy nhất  ở Việt Nam. Hội  nghị  bắt  đầu  họp  ngày 06  tháng  01  năm  1930,  tại Cửu  Long, Hương  Cảng  (Trung  Quốc).  Tham  dự Hội  nghị  có  Trịnh  Đình  Cửu,  Nguyễn Đức  Cảnh, Châu  Văn  Liêm, Nguyễn Thiệu. Hội nghị đã thông qua Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt của  Đảng..,  do  Nguyễn  Ái  Quốc soạn thảo. Các văn kiện đó hợp thành Cương lĩnh  đầu  tiên  của Đảng  ta. Bản Cương lĩnh rất ngắn gọn, cô đọng, đã xác định những vấn đề cơ bản về chiến lược, sách lược,  phương  hướng,  nhiệm  vụ  trước mắt  và  lâu  dài  của  Đảng,  của  cách mạng Việt Nam. 

Phân tích tình hình kinh tế - xã hội ở Việt Nam, Cương lĩnh chỉ rõ: “Tư bản bản xứ đã thuộc tư bản Pháp, vì tư bản Pháp hết sức ngăn trở sức sinh sản làm cho  công  nghệ  bản  xứ  không  thể  mở mang được. Còn về nông nghệ một ngày một  tập  trung  đã  phát  sinh  ra  lắm khủng  hoảng,  nông  dân  thất  nghiệp nhiều. Vậy tư bản bản xứ không có thế lực gì ta không nên nói cho họ đi về phe đế quốc được, chỉ bọn đại địa chủ mới có thế lực và đứng hẳn về phe đế quốc chủ nghĩa  nên  chủ  trương làm  tư  sản  dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng   để đi tới xã hội cộng sản” [5, tr. 1]. Như vậy,  ngay  trong  Cương  lĩnh  đầu  tiên của  Đảng,  Nguyễn  Ái  Quốc đã chỉ  rõ cách  mạng Việt Nam  phải  đi  từ  cách mạng giải phóng dân tộc đến cách mạng xã  hội  chủ  nghĩa;  gắn  độc  lập  dân  tộc với  chủ  nghĩa  xã  hội,  đây  là  nội  dung cốt  lõi,  sợi  chỉ  đỏ  xuyên  suốt  tư  tưởng của Người.

Về nhiệm vụ cụ thể của cách mạng:  Về  chính  trị,  đánh  đổ  đế  quốc  chủ nghĩa Pháp và bọn phong kiến, làm cho nước Việt Nam hoàn toàn độc lập, dựng ra Chính phủ công nông binh và tổ chức ra quân đội công nông.

Về kinh  tế,  tịch  thu  toàn bộ các sản nghiệp  lớn  của  bọn  đế  quốc  giao  cho chính  phủ  công  nông  binh,  tịch  thu ruộng đất của bọn đế quốc làm của công và  chia  cho  dân  cày  nghèo,  mở  mang công nghiệp và nông nghiệp, miễn thuế cho dân  cày nghèo,  thi hành  luật ngày làm 8 giờ. 

Về văn hoá  xã hội, dân  chúng được tự do  tổ chức, nam nữ bình quyền, phổ thông  giáo  dục theo  hướng công nông hoá. 

Những  nhiệm  vụ  trên  đây  đã  bao gồm cả hai nội dung dân tộc và dân chủ, chống  đế  quốc chống  phong  kiến,  song nổi  lên hàng đầu  là nhiệm vụ chống đế quốc  giành  độc  lập  dân  tộc.  Như  vậy, ngay  trong  các  văn  kiện  thông  qua  tại Hội nghị thành lập Đảng, Nguyễn Ái Quốc đã  đặt  vấn  đề  giải  phóng  dân  tộc  lên trên hết,  trước hết. Đó  là  sự  vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin về vấn đề dân tộc và giai cấp vào thực tiễn cách mạng Việt Nam của Người.

Theo nguyên  lý của chủ nghĩa Mác – Lênin, vấn đề quan  trọng, cốt  lõi của cách mạng vô sản là đấu tranh giai cấp. Nguyễn Ái Quốc  đã  nghiên cứu sâu và nắm vững chủ nghĩa Mác – Lênin,  trong  đó  có  vấn  đề  dân  tộc  và giai cấp. Theo Người, “Mác đã xây dựng học  thuyết  của mình  trên một  triết  lý nhất  định  của  lịch  sử,  nhưng  lịch  sử nào?  Lịch  sử  châu Âu. Mà  châu Âu  là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại” [4, tr. 465]. Người cho rằng ở các nước Tây Âu là các quốc gia, dân  tộc độc  lập, không có sự xâm  lược của chủ nghĩa đế quốc mà chính  các  nước  đó  lại  đi  xâm  lược,  áp bức thuộc địa. Mặt khác, ở các nước Tây Âu sự phân hoá giai cấp diễn ra sâu sắc giữa tư sản và vô sản. Giai cấp vô sản đấu tranh lật đổ tư  sản,  thiết  lập  chuyên  chính  vô  sản  để giải  phóng  cho  giai  cấp  mình  nhưng đồng  thời  cũng  giải  phóng  cho  dân  tộc khỏi sự kìm hãm của giai cấp tư sản. Trong  Tuyên  ngôn  của Đảng Cộng sản, Mác  đã  kêu  gọi:  “giai  cấp  vô  sản mỗi nước trước hết phải giành lấy chính quyền, phải  tự vươn  lên thành giai cấp dân tộc, phải tự mình trở thành dân tộc, tuy  hoàn  toàn  không  phải  theo  cái nghĩa  như  giai  cấp  tư  sản hiểu”  [8,  tr. 623]. 

Vấn  đề Mác,  Ăngghen  quan  tâm là vấn đề mà xã hội Tây Âu quan tâm: đấu  tranh  giai  cấp. Điều  đó hoàn  toàn đúng ở Tây Âu. Đưa vấn đề đó vào Việt Nam thì đúng nhưng chưa đủ, vì ở Việt Nam xã hội thuộc địa, nửa phong kiến, mâu thuẫn giai cấp chưa phát triển cao như  ở  Tây Âu.  Người  phõn tớch  rõ  “Cuộc  đấu  tranh  giai  cấp không diễn ra như ở phương Tây”, bởi vì “về mặt  cấu  trúc  kinh  tế,  không  giống các  xã  hội  phương  Tây  thời  Trung  cổ, cũng  như  thời  cận  đại,  và  đấu  tranh giai  cấp  ở  đó  không  quyết  liệt  như  ở đây” [4, tr. 465]. Nguyễn Ái Quốc phân tích  làm sáng rõ: “Những địa chủ hạng trung và hạng nhỏ và những kẻ mà ở đó được coi  là đại địa chủ thì chỉ là những tên lùn tịt, bên cạnh những người trùng tên  với  họ  ở  châu  Âu  và  châu  Mỹ”... “nếu nông dân gần như chẳng có gì thì địa chủ cũng không có vốn  liếng gì  lớn; nếu  nông  dân  chỉ  sống  bằng  cái  tối thiểu cần thiết thì đời sống của địa chủ cũng  chẳng có  gì  là  xa  hoa;  nếu  thợ thuyền  không  biết mình  bị  bóc  lột  bao nhiêu thì chủ  lại không hề biết công cụ để bóc  lột  của họ  là máy móc. Sự xung đột về quyền lợi của họ được giảm thiểu. Điều đó, không thể chối cãi được” [4, tr. 464].

Mặt khác, Việt Nam  còn bị  sự  xâm lược của chủ nghĩa đế quốc, dân tộc còn nô  lệ.  Cho  nên,  địa  chủ,  nông  dân,  tư sản  dân  tộc,  tiểu  tư  sản  đều  có  điểm tương đồng là người dân nô lệ, mất nước và  có  nguyện  vọng  giải  phóng  dân  tộc. Mâu  thuẫn  chủ  yếu  của  xã  hội  Việt Nam cần giải quyết  là mâu thuẫn giữa toàn  thể  dân  tộc  Việt  Nam  với  chủ nghĩa  đế  quốc  xâm  lược. Vì  vậy, muốn giải  phóng  giai  cấp  vô  sản  theo  học thuyết Mác  – Lênin  thì  trước hết  phải giải phóng cho dân tộc, giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Có giải phóng được dân tộc  mới  giải  phóng  được  giai  cấp,  nếu chỉ  đấu  tranh  giải  phóng  giai  cấp  thì không  thể  giải  phóng  được  giai  cấp  và cũng không thể giải phóng được dân tộc. 

       Nắm vững bản chất cách mạng khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã độc lập, tự chủ đề ra đường lối chiến lược, sách lược đúng đắn cho cách mạng Việt Nam,  không  giáo  điều,  rập khuôn. Từ sự phân tích, thấy rõ vai trò, vị trí của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội  Việt  Nam  đối  với  sự  nghiệp  giải phóng  dân  tộc,  Người  chủ  trương  liên minh  các  giai  cấp,  các  tầng  lớp  yêu nước: “Đảng phải thu phục cho được đại bộ phận dân cày và phải dựa vào hạng dân  cày nghèo,  làm  thổ địa  cách mạng đánh trúc bọn địa chủ và phong kiến. … Đảng phải hết sức liên lạc với tiểu tư  sản,  trí  thức,  trung  nông,  Thanh niên, Tân Việt,.v.v.. để lôi kéo họ đi vào phe vô sản giai cấp. Còn đối với bọn phú nông,  trung,  tiểu địa  chủ và  tư bản An Nam mà  chưa  rõ mặt phản  cách mạng thì phải lợi dụng, ít lâu mới làm cho họ trung lập. Bộ phận nào đã ra mặt phản cách  mạng  (Đảng  Lập  hiến  v.v..)  thì phải đánh đổ” [5, tr. 3]. Nguyễn Ái Quốc đặt  giải  phóng  dân  tộc  lên  hàng  đầu nhằm đoàn kết tập hợp hết thảy các lực lượng  yêu nước,  thương nòi,  tạo  ra  sức mạnh dân tộc chống chủ nghĩa đế quốc, giành độc lập tự do cho Tổ quốc là hoàn toàn  đúng  đắn,  phù  hợp  với  thực  tiễn Việt Nam. Đồng  thời, Người  luôn đứng vững  trên  lập  trường,  quan  điểm  của giai cấp vô sản để giải quyết vấn đề dân tộc: “Trong khi liên lạc với các giai cấp, phải  cẩn  thận,  không  khi  nào  nhượng một chút lợi ích gì của công nông mà đi vào đường thoả hiệp” [5, tr. 3]. Như vậy, Nguyễn Ái Quốc đã đứng vững trên lập trường của giai cấp vô sản để giải quyết vấn  đề  dân  tộc.  Tư  tưởng  của  Người được thể hiện trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng “là một cương lĩnh giải phóng dân  tộc đúng đắn và sáng  tạo  theo con đường  cách  mạng  Hồ  Chí  Minh,  phù hợp  với  xu  thế  phát  triển  của  thời  đại mới,  đáp  ứng  yêu  cầu  khách  quan  của lịch  sử,  nhuần  nhuyễn  quan  điểm  giai cấp và thấm đượm tinh thần dân tộc vì độc  lập  tự  do,  tiến hành  cách mạng  tư sản dân quyền và cách mạng ruộng đất để đi tới xã hội cộng sản là tư tưởng cốt lõi  của  cương  lĩnh  này”  [1, tr. 58]. Tư tưởng đó đã soi sáng cho Đảng và nhân dân  ta  tiến  lên  giành  thắng  lợi  trong tổng khởi nghĩa cách mạng Tháng Tám (1945).

Lựa  chọn  con  đường  cứu  nước,  giải phóng  dân  tộc  theo  con  đường  cách mạng  vô  sản, Nguyễn Ái Quốc  đã  vận dụng sáng  tạo, bổ sung, phát  triển chủ nghĩa Mác  –  Lênin  về  vấn  đề  dân  tộc, vấn  đề  giai  cấp  trong  cách  mạng  giải phóng  dân  tộc  do  giai  cấp  vô  sản  lãnh đạo  ở  một  nước  thuộc  địa,  nửa  phong kiến. Đúng như Lê Duẩn  đã  viết:  “Chủ  nghĩa  xã  hội  của Mác  –  Lênin  đã  được  nhà  cách  mạng sáng suốt nhất và cũng đầy nhiệt huyết nhất của dân tộc Việt Nam hoà và trao lại  cho  giai  cấp  công  nhân  Việt  Nam. Nhà  cách mạng ấy  là đồng  chí Nguyễn Ái Quốc” [1, tr.58].

Trong  công  cuộc  đổi  mới đất nước, Đảng ta đã vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, nhận thức và giải quyết vấn đề dân tộc trên quan điểm giai cấp, tăng cường và mở rộng khối đại đoàn kết dân tộc, lấy liên  minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và trí thức làm nền tảng; mục  tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội  công bằng, dân chủ, văn minh” 

Tài liệu tham khảo

 [1] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB CTQG - Hà Nội 2005.

[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội 2005.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, NXB CTQG, Hà Nội 2001.

[4] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 1, NXB CTQG, Hà Nội 2000.

[5] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, NXB CTQG, Hà Nội 2000.

[6] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, NXB CTQG, Hà Nội 2000.

[7] Lê Duẩn, Một số đặc điểm của cách mạng Việt Nam, NXB Sự thật, Hà Nội 1987.

[8] C. Mác và Ph. ăngghen, Toàn tập, tập 4, NXB CTQG, Hà Nội, 1995.

[9] Nguyễn Thành, Quốc tế Cộng sản với vấn đề dân tộc và thuộc địa, NXB Sách giáo khoa Mác - Lênin, Hà Nội, 1987. 

(Bài của Đinh Văn Viễn tham gia Hội thảo toàn quốc“Một tế kỉ  Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước”, Đại học Sài Gòn tổ chức, ngày 10-6-2011)
http://www.sgu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=1759:tun-2-thang-06-0606-1206&catid=63:lch-cong-tac-tun

Địa chỉ liên lạc:

Đinh Văn Viễn

Khoa Xã hội – Du lịch, Trường Đại học Hoa Lư

Phường Ninh Nhất, thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình.

ĐT: 0949797915.

Email: dinhvanviendhhl@gmail.com

Đinh Văn Viễn: Truyền thống hiếu học của người Ninh Bình qua một số bản hương ước cổ

TRUYỀN THỐNG HIẾU HỌC 

CỦA NGƯỜI NINH BÌNH 

QUA MỘT SỐ BẢN HƯƠNG ƯỚC CỔ

 Đinh Văn Viễn

Hương ước còn được gọi với nhiều tên khác như: khoán ước, tục lệ, thông lệ, lệ làng,… đó là những quy ước liên quan đến các mặt của đời sống làng xã được ghi chép thành văn bản (cũng có thể gồm cả những điều lệ không được ghi chép mà truyền khẩu trong dân gian) được cộng đồng làng xã cùng nhau tuân thủ.

Hương ước quy định về hầu hết các mặt hoạt động của làng xã người Việt như cách tổ chức và hoạt động của các thiết chế tổ chức trong làng xã; các hội tư văn, tư võ, hội thiện, phe giáp, xóm ngõ; các hoạt động xã hội như hội hè đình đám, tế lễ, tuần phòng, khao vọng, giao hiếu; và một số hoạt động kinh tế, … Trong đó nội dung đề cập đến việc khuyến học là một nội dung quan trọng.

Ninh Bình là vùng đất có truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo vì vậy trong các bản hương ước cổ của các làng xã Ninh Bình chứa đựng nhiều nội dung khuyến học, khuyến tài, mở mang giáo dục.

1. Hầu hết các bản hương ước của các làng đều đề cao giáo dục, khuyên bảo mọi người chăm lo việc học, coi giáo dục là vấn đề có ảnh hưởng đến sự thịnh – suy của làng, nước. Tiêu biểu như Hương ước làng Côi Trì(với tên gọi Côi Trì thông lệ): “Ấp ta là ấp văn hiến. Người học nên dùi mài kinh sử, nhất nhất chăm học đừng sợ dốt”. “Sự thịnh suy của làng là ở vấn đề giáo hoá”.

2. Hương ước nhiều làng cũng có quy định việc khuyến khích người dạy, người học bằng vật chất, học điền, tức là để một số ruộng nhất định để chi phí cho việc học, trả lương cho thầy giáo trường làng và phát phần thưởng cho người học.

Tục lệ xã Vân Sấu(1893) quy định: Bản xã dành 4 sào ruộng công cho việc giấy bút, giao cho phó lý canh tác.

Khoán ước xã Quang Hiển (1877): bản xã cấp 3 sào ruộng công.

Côi Trì thông lệ (1783) cho biết làng Côi Trì đã trích ra 1 mẫu 5 sào ruộng công để làm ruộng học điền. Số ruộng này được giao cho gia đình các học trò cày cấy để trả công thày và tu sửa lớp học.

Không những đặt học điền trong hương ước các làng xã Ninh Bình còn quy định việc giúp đỡ cho học sinh nghèo mà chăm học, như cấp tiền giấy bút cho để theo học.

Côi Trì thông lệ (1783) quy định: Khi “người đi thi phải đến đền miếu đưa danh bạ ứng thí” thì làng sẽ cấp kinh phí với mức “mỗi quyển tiền là 2 mạch” .Khoán ước xã Quang Hiển(1877)quy định: “Người nào được dự ứng thí.. sẽ được thưởng thêm tiền 2 quan 2 mạch… để cổ vũ lòng người, biểu dương phong tục”.

3. Để khuyến khích người đi học, hương ước các làng ở Ninh Bình đều ghi việc miễn sưu sai tạp dịch cho người đi học.

“Trà tu xã điều ước” (1892) quy định: . Thí sinh đỗ liền 3 khóa, khóa sinh đỗ liền 5 khóa thì mới được miễn lệ thoái truất để cổ vũ kẻ sĩ học hành.

Khoán ước xã Quang Hiển(1877) quy định: “Những người theo học được miễn tạp dịch để hoằng dương đạo Tư văn”.

Ở Côi Trì không những miễn phu phen, tạp dịch cho những người có bằng cấp mà ngay cả những người đang học, đang đi thi vẫn nhận được sự ưu ái lớn. Thậm chí làng còn cử người đến tận nhà “hầu” để cho người học yên tâm đi thi. “Trong làng có người thi Hương cống mà chưa biết thực hư, phải chờ sang năm nhà vua báo điểm thì làng cho mỗi ông 1 xuất đinh phu để hầu. Khi thi cử xong, có thực chức làng sẽ cắt cử 1 đinh phu  đến trông nom  việc nhà”.

4.  Khi người học thi đỗ về đều được làng xã tổ chức đón rước, mở tiệc mừng rất linh đình, thậm chí còn bỏ tiền công ra để làm nhà cho người đã đỗ cao.

Côi Trì thông lệ quy định: “Thí khoa người nào trúng Hương cống thì xã trưởng phải cho mõ rao khắp làng, sắp đặt 30 người trở lên áo mũ chỉnh tề đến chào mừng”.

“Trà tu xã điều ước”(1892) cho biết: “Người nào trong xã thi cử đỗ đạt và được ban bằng sắc, bản xã nên chuẩn bị nghi trượng nghênh đón để tỏ lòng trọng đạo. Lệ vọng nên có hạn định. Nếu hàng văn từ cử nhân, hàng võ từ tứ phẩm và quan ngũ phẩm các ngạch khác trở lên thì tiền khao vọng mỗi người là 30 quan. ,,… Bản xã có 1 bức trướng chúc mừng (trong dùng lụa đỏ, ngoài dùng vải lụa xanh), 10 quan thành tiền, trầu rượu tùy biện”. Nếu những người thuộc hàng văn võ, khoa mục, ấm sinh, quan viên tử và được nhận bằng sắc thì tiền khao vọng là 20 quan, 1 con lợn (giá 15 quan)….. Bản xã chúc mừng 1 câu đối (dùng lụa đỏ), 6 quan  thanh tiền, trầu cau tùy nghi. Còn nếu những người hàng văn võ từ thừa mục, chánh tổng, đội trưởng và chánh ngạch phó tổng, lại điển thì tiền khao vọng là 6 quan, lễ dùng 1 con lợn (giá 10 quan)….. bản xã mừng 3 quan, 1 câu đối (dùng lụa đỏ), trầu cau tùy biện để thể hiện sự sự có phân biệt thứ bậc.

5. Để tôn vinh những người học giỏi đỗ đạt, hương ước nhiều làng có những quy định ưu ái về chỗ ngồi trang trọng nhất chốn đình trung, được những phần biếu mỗi khi có lễ, hội,…

Côi Trì thông lệ (1783)  và “Trà tu xã điều ước”(1892) đều có quy định về chỗ ngồi tương tự nhau: Bàn ngồi nên có sự phân biệt. Những người ở hàng văn thì từ cử nhân, hoàng võ từ tứ phẩm và các quan hàng ngũ phẩm ở các ngạch khác, mỗi người 2 cỗ. Những người thuộc hàng văn (lục, thất phẩm), hàng võ(ngũ, lục phẩm) cùng những người được ban tặng bằng sắc và ấm sinh quan viên tử, được ngồi 1 bàn trên, mỗi người 1 cỗ… Chánh lý trưởng, những người thi đỗ Nhị trường ngồi trên bàn hai, mỗi người một cỗ. Còn những người thi đỗ nhất trường, binh đinh, phó lý trưởng, thí sinh, biện lại thì ngồi giữa bàn 2, mỗi người 1 cỗ. Khóa sinh nếu có xác nhận là thực học, hương mục, xã trưởng sẽ cho phép ngồi dưới bàn 2, mỗi người 1 cỗ. Trong khi đó dân đinh, cứ 4 người ngồi 1 cỗ.

Khoán ước xã Quang Hiển(1877)quy định: Lệ hàng văn từ Hoàng giáp, phó bảng, cử nhân trở lên vào dịp hai kì tế xuân thu bản xã biếu lộc Thần 1 cỗ 20 thứ, thủ lợn 1 chiếc. Về hàng võ từ lãnh binh, chánh vệ, phó quản cơ trở lên, có dự lễ tế xuân thu nhị kì thì khoản biếu giống như hàng văn. Người nào biết chữ, được dự Hội tư văn mới được hành lễ. Không ở trong Hội tư văn thì không được tham dự.Người nào thi đỗ Nhất trường, Nhị trường … thì được ngồi bàn 2 người 1 cỗ.

6. Hương ước của một số làng còn chú ý khen thưởng tinh thần những người có công phục vụ, nuôi thầy đồ, những phụ nữ đã nuôi chồng con học hành. Đây là một điều hiếm thấy trong các hương ước ở các khu vực khác

Khoán ước xã Quang Hiển(1877) quy định: Người nào nuôi được thầy giỏi rèn cho sĩ tử, sẽ được phụ cấp 1 mẫu công điền để tỏ lòng tôn trọng đạo Tư văn.

Bên cạnh những quy ước khuyến khích việc học tập thì trong các hương ước cổ của Ninh Bình cũng có những điều khoản mang tính răn đe, phạt nặng những trường hợp lười nhác, trốn học, mượn có đi học để chơi, bỏ bê việc học. “Trà tu xã điều ước”(1892)quy định: Nếu ai bỏ học, tự tiện về quê nhà, khi phát hiện sẽ phạt tiền 6 quan (trong đó 3 quan thưởng cho người tố giác), để răn đe kẻ giả danh.  Hoặc Khoán ước xã Quang Hiển(1877): người nào chỉ mượn cớ học để du chơi, sẽ chiểu theo mà phạt 1 quan.

Qua một số nội dung trên ta thấy rõ tinh thần hiếu học của người dân Ninh Bình xưa. Đó thực sự là một truyền thống quý báu. Ngày nay, khi Đảng và Nhà nước thực sự quan tâm đến giáo dục, coi "Giáo dục - đào tạo và khoa học là quốc sách hàng đầu" thì công tác khuyến học được đẩy mạnh dưới nhiều hình thức.

Thiết nghĩ những vấn đề về khuyến học trong các hương ước cổ xưa cũng cần được khơi dậy và kế thừa những mặt tích cực tiếp tục phát huy truyền thống hiếu học của người xưa trong giai đoạn xây dựng đất nước ngày nay.

(Tạp chí Văn nghệ Ninh Bình tháng 9 năm 2011)

Đinh Văn Viễn: Nguyễn Trãi - Nhà giáo dục

NguyÔn Tr·i - Nhµ gi¸o dôc

      
  Thạc sỹ Đinh Văn Viễn

 

       

Chúng ta đã đánh giá rất cao Nguyễn Trãi: nhà chính trị, quân sự, triết học, văn hoá, lịch sử, địa lí, ngoại giao, nghệ thuật,... Nhưng những cống hiến của ông về mặt giáo thì ít được nhắc đến. Bài viết này tìm hiểu Nguyễn Trãi với tư cách một nhà giáo dục.

1. Một đời gắn bó với giáo dục.

Nguyễn Trãi sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học và khoa cử: cha là Nguyễn Phi Khanh vốn là thầy đồ, sau thi đỗ Tiến sĩ (1374), ông ngoại là quan Tư đồ Trần Nguyên Đán. Năm 1400, mới 21 tuổi, Nguyễn Trãi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ).

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: Nguyễn Trãi có nhiều thời kỳ mở trường dạy học. GS.TSKH Dương Thiệu Tống cho rằng Nguyễn Trãi có ít nhất bốn thời kỳ mở trường dạy học: Thời kỳ thứ nhất (trước 1400) khi chưa thi đỗ, tại Nhị Khê; thời kỳ thứ hai trong khoảng 10 năm lưu lạc (1407 - 1416); thời kỳ thứ ba sau khi gặp Lê Lợi và trước khi khởi nghĩa (1416 - 1418); và thời kỳ thứ tư, trước khi gặp thảm họa vì vụ án Lệ Chi Viên (1442) [6; 211-219]. GS Bùi Văn Nguyên: “Chắc chắn Nguyễn Trãi có vài lần trực tiếp dạy học”[4;298].

Sau khi đất nước được giải phóng khỏi giặc Minh, Nguyễn Trãi đã giúp vua Lê Thái Tổ xây dựng và tổ chức lại chế độ giáo dục, thi cử. Ông được nhà vua giao soạn Chiếu cầu hiền tài, Chiếu ban “Hậu tự huấn” để răn bảo Thái tử,.... Sau ông lại được vua Lê Thái Tông cử vào điện Kinh Diên giảng bài cho vua. Năm 1442, ông được cử làm giám khảo cho khoa thi Hội đầu tiên,...

Tuy không phải là nhà giáo dục chuyên nghiệp nhưng cuộc đời, sự nghiệp và nhân cách cao thượng của Nguyễn Trãi đã lưu lại dấu ấn đẹp đẽ trong lịch sử dân tộc mà còn có tác dụng giáo dục lớp lớp thế hệ người Việt Nam hiện nay. 

2. Quan niệm của Nguyễn Trãi về giáo dục.

* Về vai trò của giáo dục:

Nguyễn Trãi coi giáo dục là điều kiện hết sức cần thiết cho sự hình thành phẩm chất nhân cách con người. Ông quan niệm giàu có không phải là ở của cải vật chất mà chính là ở chữ nghĩa. Vì thế, không có cách nào khác là phải tự học, tự tu dưỡng bản thân (“Nhiều của ấy chăng qua chữ nghĩa/Dưỡng người cho kẻo nhọc chân tay” [7;977]). Nền giáo dục tốt phải đào tạo được con người toàn vẹn, vừa có đức, vừa có tài.

Nguyễn Trãi chỉ rõ giáo dục có tác dụng làm thay đổi bản tính con người, hướng con người tới bản chất thiện (“Trời phú tính, uốn nên hình/Ắt đã trừng trừng nẻo thuở sinh”[7;856]). Giáo dục đóng vai trò tạo ra “thợ  tốt”, “thầy tốt”(“Nên thợ nên thầy vì có học” [3;1031]); Chăm lo cho giáo dục thì sẽ đạt thành quả như mong muốn, đất nước vững bền, non sông đổi mới”.

* Mục đích giáo dục:

Nguyễn Trãi coi mục đích giáo dục là xây dựng nhân cách con người, tạo ra những người quân tử để phục vụ đất nước. Những phẩm chất cơ bản của người quân tử mà ông nêu lên: có lòng nhân đức, thực hành nhân nghĩa; giữ chữ tín, luôn thức thời, …

Nguyễn Trãi cho rằng, giáo dục còn phải nhằm mục đích hướng về nhân dân, đào tạo họ trở thành người có ích cho đất nước, biết hy sinh, cống hiến cho dân tộc. Ở ông, giáo dục và đào tạo con người là nhằm phát huy sức mạnh nội sinh xây dựng nền thái bình, thịnh trị. Ông coi việc dạy học cần phải đạt mục đích giáo dục tư tưởng nhân nghĩa nhằm thực hiện lí tưởng cứu nước, giải phóng dân tộc và xây dựng cuộc sống hoà bình cho nhân dân.

* Nội dung giáo dục:

Quan niệm của Nguyễn Trãi về nội dung giáo dục tập trung vào giáo dục đạo đức theo tinh thần Nho học. Trong những phẩm chất đạo đức cơ bản của đạo làm người, ông coi trọng giáo dục “nhân”, “nghĩa” (“nhân nghĩa”) “trung”, “hiếu”, “cần”.

Về giáo dục nhân nghĩa

Với Nguyễn Trãi, nhân nghĩa chính là lòng yêu thương con người, thái độ khoan dung; khi có ngoại xâm phải đánh giặc cứu nước; khi hoà bình phải dốc hết tài trí xây dựng đất nước, đem lại cuộc sống ấm no cho nhân dân.

Nguyễn Trãi cho rằng, đạo nhân đối với con người không tự có mà phải trải qua quá trình tự tu dưỡng, cũng như cỏ xanh tự sinh trưởng trong tự nhiên vậy [3;663]. Ở đây, ông đã nêu lên tư tưởng về tự giáo dục của mỗi người. Nếu nói theo quan điểm hiện đại thì đó là tư tưởng tự thân vận động, tự thân phát triển trong quá trình tự đào tạo.

            Nguyễn Trãi quan tâm giáo dục tình yêu thương con người và tinh thần trách nhiệm đối với nhau trong từng mối quan hệ xã hội. Đối với anh em, Nguyễn Trãi cho rằng chớ có quên “nghĩa đệ huynh” [3;987], phải biết yêu thương nhau, chớ làm hại nhau vì cùng do cha mẹ sinh ra, cũng như cành, lá, hoa, trái cùng do một cây sinh ra. Đối với những người là học trò, bạn bè cùng học phải coi nhau như anh em. Đối với nhân dân, Nguyễn Trãi đặc biệt chú trọng giáo dục tình yêu thương và trách nhiệm của mỗi cá nhân trong xã hội. Nhân nghĩa vì dân thì làm việc gì cũng phải biết hy sinh lợi ích bản thân, thương yêu dân, bảo vệ dân, làm lợi cho dân, thuận lòng dân. Nhân nghĩa vì dân thì phải thân dân, “có chính sách khoan nhân”, phải tin tưởng sức mạnh của dân(“chở thuyền và lật thuyền cũng là dân” [2-185]). Nhân nghĩa vì dân thì phải “trừ bạo ngược” để “khiến cho dân trong thôn xóm vắng không có một tiếng hờn giận oán sầu”, để “dân giàu đủ khắp đòi phương” [3;946;1025],...

+) Giáo dục trung, hiếu, cần

Chữ “Trung” với Nguyễn Trãi là trung với những ông vua vì dân vì nước. Mở rộng hơn, đó là “trung với nước”.

Nguyễn Trãi tập trung giáo dục thực hiện chữ “trung” gắn liền với tinh thần yêu nước. Theo ông, “trung” là sự biểu hiện tấm lòng trung thành son sắt của mỗi người đối với đối với nhà vua biết vì dân vì nước, với quốc gia. Mỗi khi chúng ta được bưng bát cơm ăn, được sống trong cảnh thanh bình cần phải biết ơn đối với đất nước (“Bát cơm xoa nhờ xã tắc” [3;669]). Mong ước và quyết tâm thôi thì chưa thể gọi là trung được mà phải thông qua mỗi hành động, ví như chỉ khi gặp hoạn nạn, gió bão, mới biết được lòng trung thành, của đạo bề tôi (“Khi bão mới hay là cỏ cứng,/Thuở nghèo thì biết có tôi lành”[3;944]). Không chỉ dừng lại ở đó, “trung” còn được mở rộng ra ở tinh thần trách nhiệm của bề tôi phải làm mọi cách để nước giàu, binh mạnh, đem lại ích lợi cho dân [3;719]. Ở đây, Nguyễn Trãi đã hợp nhất hóa giáo dục chữ “trung”, đó là trung với nước, trung với vua, với triều đình. Trung với nước là vô điều kiện, còn trung với vua, với triều đình là có điều kiện. Điều kiện đó là vua và triều đình phải vì dân(“triều đình khoan nhân”), biết chăm lo dựng xây đất nước, làm cho dân yên ổn.

            Nguyễn Trãi chú trọng gắn liền giáo dục chữ “trung” với giáo dục chữ “hiếu”. Trong quan niệm của ông “hiếu” trước hết là hiếu với cha mẹ, mở rộng ra là hiếu với dân - đó là đại hiếu. Nguyễn Trãi là tấm gương điển hình vượt lên những hạn chế cứng nhắc khuôn mẫu giáo lý về hiếu của Nho gia. Việc ông thực hiện lý tưởng cứu nước do người cha truyền dạy đã có tác dụng giáo dục sâu sắc về sự gắn bó chặt chẽ trong trách nhiệm của người con đối với Tổ quốc, đối với gia đình lớn là nhân dân. Ông cho rằng, đạo hiếu có ở mỗi người nên những người có bổn phận làm con phải lấy lòng thảo kính báo đáp công ơn cha mẹ. Thông qua triết lý dân gian, ông truyền tải tinh thần hiếu thuận một cách rất gần gũi mà ai ai cũng hiểu thấu được: “Sinh được con thì cảm đức cha”, “Có con mới biết ơn cha nặng” [3;725;1013],…

            Về giáo dục chữ “cần”, Nguyễn Trãi tập trung vào vấn đề chăm lo lao động, cống hiến và thực hành tiết kiệm. ông cho rằng, dù tài năng có thể còn hạn chế nhưng người học cần phải thể hiện ý chí quyết tâm tìm hiểu và thực hành đạo lý thánh hiền, nghiền ngẫm kinh sách, phải coi việc đọc sách chuyên cần như việc đảm đương gánh vác công việc triều chính (“Nghiệp cũ thi thư hằng một chức”) [3;650]. Ông đã nêu lên quá trình tích lũy tri thức dẫn đến thành công của người học theo phương châm “phải làm nên việc lớn từ ở việc nhỏ” [2;156]. Ngoài ra, ông còn chú trọng giáo dục tinh thần lạc quan cho người học, nêu cao ý chí vượt khó để đạt tới vinh quang (“Khó khăn thì mặc có màng bao,/Càng khó bao nhiêu chí mới hào” [3;794]). Cuộc đời ông là tấm gương vượt gian khổ để trở thành người “văn chương nổi tiếng. Kinh, sử, bách gia, binh thư thao lược, đều am hiểu cả” [1;275].  

Ở Nguyễn Trãi đã thể hiện rõ tinh thần coi trọng thành quả của nhân dân lao động: “Ăn lộc đều ơn kẻ cấy cày” [3;977]. ông không chỉ gắn kết giữa lao động trí óc và lao động chân tay mà còn chú trọng giáo dục tình yêu lao động. Bản thân Nguyễn Trãi cũng thể hiện tấm gương yêu lao động, dù “lưng gầy da xỉ tướng lù khù” nhưng ông vẫn làm những việc có ích như “dạy láng giềng mấy sĩ nho” [3;669].

            KẾT LUẬN

Như vậy có thể nói Nguyễn Trãi là một nhà giáo dục lớn của dân tộc. Ông nêu cao vai trò quan trọng của giáo dục đối với việc đào tạo nhân tài, giữ gìn và phát huy đạo đức xã hội, thay đổi bản tính và hoàn thiện phẩm chất nhân cách con người, là con đường tạo ra những sức mạnh vật chất và những lực lượng tiến bộ thúc đẩy xã hội phát triển. Ông chú trọng giáo dục những phẩm chất cơ bản của đạo làm người, tập trung vào nhân nghĩa, trung cần,… và chính ông là một tấm gương sáng về đạo làm người với cốt cách dân tộc và tinh hoa nhân loại.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Phan Huy Chú, 2006. Lịch triều hiến chương loại chí, tập I (Tổ biên dịch Viện Sử học dịch và chú giải).Nxb Giáo dục.

[2] Mai Quốc Liên chủ biên, 2001. Nguyễn Trãi toàn tập (tân biên), tập 2 (in lần thứ hai). Trung tâm nghiên cứu Quốc học và Nxb Văn học.

[3] Mai Quốc Liên chủ biên, 2001. Nguyễn Trãi toàn tập (tân biên), tập 3 (in lần thứ hai). Trung tâm nghiên cứu Quốc học và Nxb Văn học.

[4] Bùi Văn Nguyên, 1984. Văn chương Nguyễn Trãi. Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội.

[6] Dương Thiệu Tống, 2003. Suy nghĩ về giáo dục truyền thống và hiện đại. Nxb Trẻ. 

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến thức ngày nay, số ra ngày 1 tháng 9 năm 2011)

Đinh Văn Viễn: SỰ KẾT HỢP TƯ TƯỞNG PHẬT GIÁO VÀ TƯ TƯỞNG NHO GIÁO TRONG ĐƯỜNG LỐI TRỊ NƯỚC CỦA QUỐC CHÚA NGUYỄN PHÚC CHU

Bài tham luận tại Hội thảo khoa học

“CHÚA – BỒ TÁT NGUYỄN PHÚC CHU (1675-1725) VỚI PHẬT GIÁO TRIỀU NGUYỄN”

SỰ KẾT HỢP TƯ TƯỞNG PHẬT GIÁO VÀ TƯ TƯỞNG NHO GIÁO TRONG ĐƯỜNG LỐI TRỊ NƯỚC CỦA

QUỐC CHÚA NGUYỄN PHÚC CHU

Thạc sĩ Đinh Văn Viễn

Trường Đại học Hoa Lư, Ninh Bình

Đàng Trong dưới thời Minh vương Nguyễn Phúc Chu phát triển mạnh mẽ, lãnh thổ được mở rộng. Một trong những nguyên nhân của thành tựu đó chính là đường lối trị nước sáng suốt của Minh vương. Điểm nổi bật ở đường lối trị nước của Minh vương Nguyễn Phúc Chu là có sự kết hợp nhuần nhuyễn tư tưởng Nho giáo và tư tưởng Phật giáo. Trong bài viết, tác giả xin trình bày vài nét về sự kết hợp ấy trong dường lối trị nước của Minh vương Nguyễn Phúc Chu.

1. Vài nét về Minh vương Nguyễn Phúc Chu.

Trong số chín đời chúa Nguyễn, Nguyễn Phúc Chu (11/6/1675-01/6/1725)là một trong những vị chúa tài ba. Chúa là con trai trưởng của chúa Nguyễn Phúc Thái (1650 - 1691) và vương phi Tống Thị Lĩnh. Ông được đình thần tôn lên kế vị chúa Nguyễn Phúc Thái vào năm 1691, trở thành vị chúa Nguyễn thứ sáu trị vì Đàng Trong. Đến năm 1693, Nguyễn Phúc Chu được quần thần tấn tôn làm Thái phó Quốc công và dâng tôn hiệu là Quốc chúa. Từ đó về sau, trong các sắc dụ về nội trị và ngoại giao, ông đều xưng là Quốc chúa. Lên ngôi lúc mới 17 tuổi, ở ngôi 34 năm, Nguyễn Phúc Chu là một trong những vị chúa Nguyễn tạo dựng nhiều công nghiệp ở Đàng Trong.

Về nội trị, ông chú trọng xây dựng binh lực hùng mạnh; mở mang và ổn định bờ cõi; phát triển giáo dục và tổ chức thi cử quy mô, căn bản.

Nhưng quan trọng hơn cả là Chúa đã  thực hiện được việc giữ gìn và  mở rộng bờ cõi; bảo vệ tổ quốc  và đặt nền móng vững chắc cho cả vùng đất Nam Trung Bộ và Nam Bộ xưa.

Năm Nhâm Thân (1692) có tin vua Chiêm là Bà Tranh gây rối làm loạn ở phủ Diên Ninh, Chúa cho quân đi bắt, nhân thể đổi nước Chiêm Thành làm trấn Thuận thành, sau đổi thành phủ Bình Thuận.

Năm Đinh Sửu (1697), Chúa đặt phủ Bình Thuận, lấy đất Phan Lý(Phan rí), Phan Lang(Phan Rang) làm huyện Yên Phúc và Huyện Hoa Đa.

Năm Mậu Dần (1698), Chúa sai Nguyễn Hữu Cảnh vào chia đất Đông Phố thành hai miền; Lấy xứ Lộc Dã ( Đồng Nai) làm huyện Phước Long, lập dinh Trấn Biên ( Biên Hòa), lấy xứ Sài Côn làm huyện Tân Bình, lập dinh Phiên Trấn ( tức Gia Định ). Mỗi dinh đều đặt quan cai trị và quản lý. Lập làng ấp, định thuế khóa.

Năm Nhâm Ngọ (1702), công ty Ấn Độ của Anh do Allen Catchpole đem 200 quân và 8 chiếc thuyền chiếm đảo Côn Lôn của nước ta. Chúa ra lệnh cho Trấn Phủ dinh Trấn Biên là Trương Phúc Phan đem quân ra đánh giữ.

Năm 1708, Mạc Cửu (người Quảng Đông) không thuần phục nhà Thanh, bỏ Trung Hoa chạy sang Chân Lạp khai hoang, lập nên 7 xã ở đất Hà Tiên. Sau đó Mạc Cửu dâng thư lên Chúa Nguyễn Phúc Chu, xin đem vùng đất này quy thuận nước ta. Chúa Nguyễn Phúc Chu nhận lời và giao cho Mạc Cửu giữ chức Tổng Binh, trấn giữ Hà Tiên. Kể từ đó, lãnh thổ Đàng Trong mở rộng đến đất Hà Tiên.

Đặc biệt, Quốc Chúa là người đầu tiên nhận thấy vai trò quan trọng của hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa trong vấn đề an ninh quốc phòng và kinh tế. Năm 1711, Quốc Chúa sai cai đội Thuyên Đức Hầu đem lính ra đo đạc địa đồ quần đảo Trường Sa để xác lập chủ quyền quốc gia và tổ chức khai thác hải sản.

Về ngoại giao, Ở Đàng Trong thời bấy giờ, khuynh hướng “bế quan tỏa cảng” có từ đời các chúa trước vẫn còn được duy trì. Quốc Chúa Phúc Chu là một người có tầm nhìn rộng. Trong thời gian chúa cai trị, rất nhiều thương thuyền Tây phương ra vào buôn bán, trao dổi hàng hóa thường xuyên. Chúa lại biết lợi dụng người Tây Âu để huấn luyện binh pháp và kỹ thuật quân đội: dùng Jean de Arnedo để mở rộng về khoa học và kỹ thuật. Thời Quốc Chúa, quan hệ giữa Đàng Trong với nhà Thanh khá tốt. Năm 1702, Quốc Chúa sai Hoàng Thần và Hưng Triệt đem quốc thư và cống phẩm sang Trung Hoa cầu nhà Thanh phong cho ông làm vua một quốc gia riêng biệt. Nhưng do lo sợ sự lớn manh của Đàng Trong sẽ “hùng trị một phương, … sau tất sẽ lớn”⁽¹⁾, là hậu họa cho nhà Thanh ở phương Nam nên Khang Hi (1662 - 1723) đã không đồng ý.

Đánh giá công trạng của chúa Nguyễn Phúc Chu, sách Nguyễn Phúc tộc thế phả do Hội đồng trị sự họ Nguyễn Phúc biên soạn, tổng kết: “Trong 34 năm trị vì, ngài thực hiện được nhiều công việc quan trọng: Việc nội trị, giáo dục và thi cử được phát triển có qui mô; Binh lực hùng mạnh, được các lân bang nể sợ; Mở mang bờ cõi đến tận biên giới Chân Lạp, lập thêm các phủ Bình Thuận và Gia Định. Chiêu mộ những người nghèo khổ đưa đi khai khẩn những vùng đất mới, lập thành làng, xã làm miền Nam ngày càng phồn thịnh; Dân chúng được sống ấm no, hạnh phúc. Ngoài ra ngài là người thông suốt kinh sử, giỏi thi văn. Bút tích của ngài còn lưu lại nhiều nơi ở đất Thần kinh”.

Có nhiều nguyên nhân Đàng Trong thời Quốc Chúa Phúc Chu phát triển mạnh mẽ như vậy. Đó là những di sản to lớn mà các vị chúa trước đó để lại; Là vai trò, sức lao động sáng tạo của nhân dân Đàng Trong,… Nhưng không thể không kể đến đường lối trị nước sáng suốt của Quốc chúa Phúc Chu. Một điểm nổi bật lên trong đường lối trị nước của Quốc chúa Phúc Chu đó là có sự kết hợp nhuần nhuyễn tư tưởng Nho giáo và tư tưởng Phật giáo.

2. Sự kết hợp tư tưởng Nho giáo và Phật giáo trong đường lối trị nước của Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu.

Đến thế XVII, cùng với quá trình củng cố, mở rộng lãnh thổ, dân số gia tăng, kinh tế, văn hóa phát triển, đã đặt ra một loạt yêu cầu cấp thiết nhất là yêu cầu xây dựng một bộ máy nhà nước vững mạnh để chống lại họ Trịnh ở Đàng Ngoài. Tình hình trên đòi hỏi các Chúa Nguyễn cũng như Quốc chúa Phúc Chu không thể không vận dụng những tư tưởng Nho giáo vào trong chính sách cai trị của mình. Hơn nữa, các Chúa Nguyễn cũng đã tìm thấy những ưu thế của Nho giáo trong việc trị nước, phù hợp với thời đại đương thời, nên đã ra sức khai thác trong chừng mực có thể.  

Một thực tế mà các Chúa Nguyễn có thể nhìn thấy được là sự phát triển của chế độ quân chủ trung ương tập quyền đặt ra những đòi hỏi mà Phật giáo không thể đảm đương nổi, như việc tạo ra một lối sống xã hội, trong đó mỗi người phải ý thức đầy đủ và thực thi tốt bổn phận thần dân của mình; một xã hội mà vua phải ra vua, tôi ra tôi, một xã hội mà trong đó tam cương, ngũ thường phải được thực hiện nghiêm túc để tạo ra sự ổn định bền vững.

Quốc Chúa là người rất trọng đạo Nho. Lúc mới lên ngôi, Chúa  đã tiến hành xây dựng phủ mới, định lại quan tước, phẩm hàm, cải cách cơ chế tổ chức trung ương theo hướng xây dựng mô hình nhà nước quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền. Nho giáo được lấy làm hệ tư tưởng chính thống.

Chúa quan tâm đến việc đào tạo nhân tài và tổ chức thi cử. Vừa lên ngôi, năm 1692, cùng với việc sửa lại chùa núi Mỹ Am (núi Thúy Vân ngày nay) Chúa đã cho sửa sang Văn Miếu ở làng Triều Sơn,….Đó là những việc làm của một vị quân vương lý tưởng theo khuôn mẫu Nho giáo.

Đại Nam thực lục chép:

“Năm 1692, chúa liền cho sửa Văn miếu. Năm 1698, chúa sai quan làm duyệt tuyển lớn. Chúa chiêu hiền đãi sĩ, cầu lời nói hay, nạp lời can gián, bỏ xa hoa, bớt chi phí, nhẹ thuế mà giao dịch, bớt hình ngục, …”⁽²⁾

“Năm 1694, Chúa sai quan làm duyệt tuyển lớn. Thi nhiêu học, lấy được 133 người trúng cách về chính đồ, 92 người trúng cách về hoa văn. Tổ chức thao diễn trận voi. Sai các cơ chia phiên theo diễn trận pháp, mỗi ngày một lượt, thưởng tiền theo thứ bực” ⁽³⁾.

“Năm 1695, Mở khoa thi lấy 5 người trúng cách về chính đồ làm giám sinh, 8 người làm sinh đồ, 15 người làm nhiêu học, 22 người trúng cách về hoa văn, 10 người trúng cách về thám phỏng. Giám sinh bổ văn chức và tri huyện, sinh đồ bổ huấn đạo, nhiêu học bổ lễ sinh, hoa văn bổ vào Tướng thần lại ty và Lệnh sử ty, thám phỏng bổ vào Xá sai ty” ⁽⁴⁾.

Và “tháng 8 năm 1701, mở khoa thi. Ngày thi chúa ra đầu đề, lấy trúng cách về chính đồ được 4 người Giám sinh, 4 người Sinh đồ, và 5 người Nhiêu học, trúng cách về hoa văn được 17 người, trúng cách về thám phỏng được 1 người. Giám sinh bố Trí phủ, Sinh đồ bố Trí huyện, Nhiêu học bổ Huấn đạo, hoa văn và thám phỏng bổ vào ba ty” ⁽⁵⁾.

Đặc biệt chúa đã đặt ra kỳ thi Văn chức và thi Tam ty để thường xuyên kiểm tra khả năng của các quan lại đang tại chức. “Tháng 8 năm 1695, lại tổ chức thi văn chức và tam ty ở sân phủ. Cũng từ đây Chúa đã quy định rõ thể lệ thi văn chức thì kỳ đệ nhất tứ lục, kỳ đệ nhị thơ phú, kỳ đệ tam văn sách. Thi Xá sai ty thì hỏi về số tiền thóc xuất nhập và việc ngục tụng xử quyết trong một năm. Thi hai ty Tướng thần lại và Lệnh sử thì viết một bài thơ. Đình thí bắt đầu từ đấy” ⁽⁶⁾.

Có thể thấy trong những năm đầu mới cầm quyền Minh vương rất chăm lo đến giáo dục, khoa cử Nho học. Hàng loạt các kỳ thi Nho học được tổ chức. Giáo dục và khoa cử thời này đã đào tạo một đội ngũ trí thức Nho học đông đảo, đáp ứng yêu cầu kiện toàn bộ máy nhà nước quân chủ tập quyền từ trung ương đến địa phương. Khi tầng lớp quan lại hầu hết xuất thân từ Nho học thì những sở đắc của họ sẽ được đem ra thi thố, thực sự là nền tảng của nhà nước phong kiến quân chủ quan liêu.

Quốc Chúa Phúc Chu trong khi dụng Nho làm đạo trị nước cũng là một người sùng mộ đạo Phật, hết lòng xiển dương cho đạo Phật và có nhiều đóng góp cho việc hưng nghiệp Phật giáo ở Đàng Trong.

Chúa hiểu rằng thực thi pháp luật là điều hết sức cần thiết đối với dân chúng. Nhưng một xã hội mọi người đều sống yên vui, khoan dung độ lượng, từ bi hỷ xả với nhau; một lối sống “tốt đạo đẹp đời” có tác dụng “hỗ trợ tích cực” cho hoạt động quản lý của nhà nước quân chủ. Người dân khi thực hành ngũ giới, thập thiện rộng khắp trong cả nước sẽ tạo nên không khí yên vui, hòa hợp. Tấm lòng vị tha sẽ giúp con người xích lại gần nhau tạo nên sức mạnh đoàn kết dân tộc.      

Bản thân Quốc Chúa rất mộ Phật, và trở thành những tấm gương tiêu biểu cho đức hạnh của giới tu hành để chúng sinh noi theo mà giải thoát. Quả là một sự kết hợp khéo léo, đầy trí tuệ sáng tạo của Quốc Chúa làm cho cả tư tưởng Phật giáo cũng như Nho giáo đều có thể phát huy một cách có hiệu quả trong việc trị nước an dân.        

Vừa lên ngôi, năm 1692, Chúa đã cho sửa lại chùa núi Mỹ Am (núi Thúy Vân ngày nay) ( cùng với việc sửa sang Văn Miếu ở làng Triều Sơn),…. Những việc làm của Chúa mang đậm nét ảnh hưởng của lòng từ bi nhà Phật: “bỏ xa hoa, bớt chi phí, nhẹ thuế mà giao dịch, bớt việc hình ngục” ⁽⁷⁾.

Ngay cả với đối thủ, vua của Chiêm Thành, Quốc chúa cũng thể hiện chính sách khoan lượng, nhân ái. Năm 1693, Khi đánh bại Chiêm Thành, vua Chiêm là Bà Tranh bị bắt. Quốc Chúa cho giam ở núi Ngọc Trản nhưng “hàng tháng cấp cho tiền gạo vải lụa đủ dùng” ⁽⁸⁾. Năm 1694, Bà Tranh chết, Chúa sai “cấp cho 200, quan tiền và gấm vóc để hậu táng” ⁽⁹⁾.

Nổi bật nhất trong chính sách với Phật giáo, dùng Phật giáo để cố kết nhân tâm đó là năm 1694 Quốc chúa mời Hòa thượng Thạch Liêm (dòng thiền Tào Động, Trung Quốc) tới Phú Xuân thuyết pháp, lập trai đàn ở chùa Thiên Mụ để cầu siêu và tịnh độ cho binh dân xứ Thuận Hóa. Bản thân chúa cũng thọ giới Bồ tát với thiền sư Thạch Liêm, lấy pháp danh là Hưng Long, đạo hiệu là Thiên Túng đạo nhân.

Quốc Chúa thường xuyên quan tâm việc xiển dương Phật giáo, trọng đãi các bậc cao tăng, xây đắp tự viện, đúc chuông, lập khánh, dựng bia trước chùa, khuyến khích việc xây lập chùa tại các vùng đất mới,…

Một trong những ngôi chùa được Quốc Chúa cho trùng tu đó là chùa Thiên Mụ. Đây là công trình lớn mà Quốc Chúa“chẳng hề sợ hao tốn khó nhọc, chẳng lo ngày tháng”.“Thi công chừng một năm,…thì điện Thiên Vương, điện Ngọc Hoàng, điện Đại Hùng, nhà thuyết pháp, lầu kinh, lầu chuông trống hai bên, điện Thập vương, nhà nghỉ, nhà ăn, nhà thiền, điện Đại Bi, điện Dược Sư, nhà tăng, thiền xá kể hàng chục nhà. Sau vườn Tỳ Gia là phương trượng cũng trên chục nhà. Tất cả đều sáng loáng rực rỡ, khiến người xem phải kinh hãi, giật mình. Thật là một kim sắc giới, một quang minh tạng vậy.” ⁽¹⁰⁾

Quốc Chúa còn cho đúc Đại hồng chung (nặng gần 2 tấn) treo tại chùa Thiên Mụ rồi đích thân viết bài minh lên chuông nói rõ mục đích của việc đúc chuông cũng xiển dương Phật giáo là: “để vĩnh viễn cung phụng tam bảo, chú nguyện mưa hoà gió thuận, quốc thái dân an”, để “mãi mãi gặp năm phong phú, bờ cõi mở mang thêm, nông thương tấp nập nữa, nước giàu binh mạnh, giữ cơ nghiệp, yên thời thế” ⁽¹¹⁾.

Tư tưởng kết hợp Nho, Phật của Quốc Chúa còn được thể hiện ở bài thơ của Ông được khắc trên bia tại chùa Thiên Mụ:

Việt quốc chi nam hề giai thủy giai sơn

Bảo sát chi tráng hề nhật chiếu thiền quan

Tính chi thanh tịnh hề khê hưởng sàn sàn

Quốc chi điện an hề tứ cảnh u nhàn

Vô vi chi hóa hề nho thích đồng ban

Kí tư thắng khái hề nhân quả hồi hoàn

Kiến tiêu lập đích hề thành tồn tà nhàn

Bản dịch của Thích Giới Hương:

Phương Nam nước Việt chừ vững núi đẹp non
Chùa viện hùng tráng chừ tuệ nhật soi cửa
Nội tâm thanh tịnh chừ nước từ bi thấm
Đất nước yên ổn chừ bốn phương êm ấm
Pháp hóa vô vi chừ Phật Nho thuận đạo
Viết lời cảm khái chừ nhân quả vuông tròn
Dựng bia lưu niệm chừ, chánh còn tà tiêu. ⁽¹²⁾

Trên đây cho thấy Quốc Chúa Nguyễn Phúc Chu đã kết hợp Nho – Phật trong đường lối trị nước của mình. Đương nhiên, Phật giáo có mặt hạn chế của Phật giáo, Nho giáo có mặt hạn chế của Nho giáo. Nhưng Quốc Chúa đã biết rút tỉa từ Nho giáo và Phật giáo những gì tinh tuý nhất, phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của Đàng Trong để xây dựng một chính quyền vững mạnh, phát triển kinh tế và văn hóa, đem lại cho nhân dân một cuộc sống thanh bình.         

Quốc Chúa Phúc Chu cũng như nhiều vua, chúa nhà Nguyễn khác đều là những người “cư Nho, mộ Thích”. Nho hay Phật với Quốc Chúa đều nhằm mục đích xây dựng chính quyền vững mạnh, chăm lo đời sống nhân dân. Ta hãy nghe Quốc Chúa nói về việc kết hợp Nho và Phật cũng như mục đích của sự kết hợp ấy trong dường lối trị nước của ông: “Sống theo đạo Nho, chuộng đạo Phật vì chính trị không thể chẳng làm nhơn, tin đạo kính thầy, lấy nhân quả mà nghĩ điều gieo phước. Nhờ vậy, biên giới được thanh bình, thân tâm an ổn” (Nguyên văn: 居 儒 慕 釋 , 以 政 治 無 不 行 仁 。 信 道 崇 僧 , 就 因 果 而 思 種 福 。 承 平 國 界 ， 安 樂 身 心 . Phiên âm: Cư Nho mộ Thích, dĩ chính trị vô bất hành nhân. Tín đạo sùng tăng, tựu nhân quả nhi tư chủng phúc. Thừa bình Quốc giới, an lạc thân tâm)⁽¹³⁾.

Nói tóm lại, Quốc Chúa Nguyễn Phúc Chu đã sử dụng cả tiềm năng của Phật giáo, Nho giáo để phục vụ chính trị. Vì mục đích thu phục nhân dân, cố kết nhân tâm, góp phần củng cố địa vị của mình và vương triều mà Quốc Chúa đã dụng Phật và vì sự vững mạnh của chính quyền phong kiến Quốc Chúa nhất thiết phải dụng Nho. Chính sự vận dụng linh hoạt, khéo léo đó đã đem lại cho chính quyền Đàng Trong thời Quốc Chúa một sức mạnh to lớn, thu phục lòng người một cách hiệu quả. Đàng Trong thời Quốc Chúa thực sự phát triển rực rỡ về mọi mặt nhất là lãnh thổ quốc gia. Phật giáo thời Quốc Chúa thực sự đã đóng vai trò to lớn đối với sự phát triển của quốc gia, dân tộc. Quốc Chúa thực sự là một đấng minh quân.

 Chú thích:

^{(1), (2), (3), (4), (5), (6), (7), (8), (9)}: QSQ triều Nguyễn (2002),  Đại Nam thực lục, Bản dịch của Viện sử học, Tái bản lần 1, Tập 1, Nxb GD, Hà Nội, trang: 112, 106, 107, 114, 108, 106, 106, 107.

⁽¹⁰⁾:  Phan Hứa Thụy: Chùa Thiên Mụ qua một số văn bia, Tạp chí Sông Hương.

http://tapchisonghuong.com.vn/index.php?main=newsdetail&pid=2&catid=15&ID=6714&shname=Chua-Thien-Mu-qua-mot-so-bai-van-bia

⁽¹¹⁾: Đoàn Khoách: Bài văn bia của Nguyễn Phúc Chu tại chùa Thiên Mụ.

http://sites.google.com/site/levandangswebsite/chuyen-khao/baivanbiacuanguyenphucchutaichuathienmu

^{(12), (13)}: Thích Giới Hương dịch (1994), Văn bia chùa Huế, Huế.

Tài liệu tham khảo:

1. Nguyễn Hiền Đức (1995), Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, 2 tập, Nxb.Tp.HCM.

2. Thích Giới Hương (1994)(dịch), Văn bia chùa Huế, Giáo hội Phật giáo Việt Nam.

3. QSQ triều Nguyễn (2002),  Đại Nam thực lục, Bản dịch của Viện sử học, Tái bản lần 1, Tập 1, Nxb GD, Hà Nội.

4. Lê Nguyễn Lưu - Tuyển dịch văn bia chùa Huế - Tạp chí Nghiên cứu và phát triển, số 49 - 50, Huế - 2005

4. Thích Đại Sán (1963), Hải ngoại kỷ sự, Nguyễn Phương và Nguyễn Duy Bột dịch, Viện Đại học Huế xuất bản.

6. Đoàn Khoách: Bài văn bia của Nguyễn Phúc Chu tại chùa Thiên Mụ.

6. Phan Hứa Thụy: Chùa Thiên Mụ qua một số văn bia, Tạp chí Sông Hương.

------- ***--------