Thứ Năm, 22 tháng 12, 2011

Đinh Văn Viễn: VỀ BẢN GIAO ƯỚC NHƯỢNG ĐẤT, MỞ CHỢ CỦA HAI XÃ CÔI TRÌ VÀ YÊN MÔ NĂM 1755 (nay thuộc huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình)

VỀ BẢN GIAO ƯỚC NHƯỢNG ĐẤT, MỞ CHỢ

CỦA HAI XÃ CÔI TRÌ VÀ YÊN MÔ NĂM 1755

(nay thuộc huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình)

Thạc sỹ Đinh văn Viễn – ĐH Hoa Lư, Ninh Bình

Làng Yên Mô (nay thuộc xã Yên Mạc, Yên Mô - Ninh Bình) được thành lập vào khoảng giữa thế kỷ XV. Bên cạnh Yên Mô là làng Côi Trì (nay thuộc xã Yên Mỹ, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình) là một làng được thành lập sau công cuộc khai hoang theo “phép chiếm xạ” thời Lê sơ, gắn liền với sự ra đời của con đê Hồng Đức (1472).

Từ sau khi được thành lập Côi Trì và Yên Mô có mối quan hệ mật thiết với nhau. Yên Mô đã từng là đất đững chân của các cư dân đầu tiên đến khai hoang lập làng Côi Trì. Yên Mô và Côi Trì cùng đắp, bảo vệ con đê Hồng Đức, cùng thờ một vị thành hoàng (thần Câu Mang),…

Đến thế kỷ XVII, XVIII, Côi Trì và Yên Mô đã là những làng (xã) thuộc loại lớn, có nền nông nghiệp, thủ công nghiệp phát triển. Hơn nữa hai làng này có những điều kiện thuận lợi cho phát triển giao thương, buôn bán: cạnh sông Bút, sông Càn, gần cửa biển Thần Phù,…Vì vậy nhu cầu mở chợ để phục vụ cho giao lưu, buôn bán đã xuất hiện. Những tranh chấp về địa điểm họp chợ, ngày họp chợ đã diễn ra. Vì vậy hai làng Yên Mô và Côi Trì đã cùng thỏa thuận tương nhượng đất, thành lập thêm chợ Bút(cho xã Côi Trì), bên cạnh chợ Mo (của xã Yên Mô), quy định ngày họp chợ của chợ Mo, chợ Bút.

Bản giao ước nhượng đất, mở chợ, quy định ngày họp chợ của hai làng Yên Mô và Côi Trì là một minh chứng cho sự phát triển của kinh tế (nhất là thương nghiệp)của Côi Trì, Yên Mô nói riêng của Đại Việt nói chung trong các thế kỷ XVII, XVIII nói chung. Vì vậy chúng tôi xin giới thiệu văn bản này:

Bản giao ước này được chép trong cuốn “Ninh Thị khảo đính” của Ninh Tốn (Cuốn sách này chưa thấy nhắc đến trong các nghiên cứu trước đây về Ninh Tốn. Hiện nay cuốn sách được lưu giữ ở nhà cụ Ninh Văn Yết, xóm Bút Thị , xã Yên Mỹ, . Xin giới thiệu trong một dịp khác). “Ninh Thị khảo đính” được viết bằng chữ Hán, dày trên 100 tờ, khổ 18 x 27 cm. Mỗi tờ được viết trên một mặt giấy. Mỗi mặt giấy có 8 hàng viết tay. Trừ một số tờ đầu bị mất góc và một số tờ cuối bị mất hiện nay sách còn khá đầy đủ, giấy tốt, chữ viết rõ ràng.

Riêng bản giao thư này được chép trong 8 tờ, chữ viết còn rõ ràng. Căn cứ vào nội dung cuối thì thấy bản giao ước này được lập vào ngày 12 tháng 12 năm Kỷ Hợi, niên hiệu Cảnh Hưng năm thứ 16 (tức năm 1755 thời Lê Hiển Tông). Giao ước do Hy Tăng (được bầu làm Hậu thần)soạn. Hy tăng tiên sinh, họ Ninh, tên chữ là Ngạn, hiệu Dã Hiên, người Côi Trì, là thân phụ của Tiến sĩ, Binh bộ thượng thư Ninh Tốn. Ninh Hy Tăng (1715-1781) là người tinh thông Nho học, từng được thăng chức tứ phẩm và được ấm phong Hàn lâm viện thị độc. Ninh Hy Tăng để lại sách “Thiển thuyết” gồm hai thiên Thượng và Hạ(được Ninh Tốn cho khắc vào bia đá, nay còn ở nhà thờ họ Ninh ở Côi Trì) và tập thơ “Phong vịnh tập”. Năm 1755, Hy Tăng là người soạn nên bản giao ước nay sau đó ông còn bỏ tiền ra mở chợ Bút cho làng Côi Trì. Sau đây xin giới thiệu về bản giao ước này

I. Văn bản

景興六年乙亥本社与安謨社申定地界。

祔抄安謨与本社相讓田界券文。

本社後神官希增先生撰。

長安府安謨縣安謨社上村范守呉顯 , 潘谨 , 阮芳, 范宿, 阮貺 , 潘勤 , 黃馨, 黃眷 , 阮任 , 阮儐. 范官, 阮仕, 黃濡, 潘訢 , 范俊, 阮暹 , 潘翰 , 黃櫚 , 范元, 阮俵, 黎蓮, 武成, 范植, 范校, 武讓, 陳珪, 阮鑴 , 范容 , 范勵 , 范和 , 范採 , 范翊 , 武俊 , 范敦 , 范宰 , 阮詠 , 范朝 , 黎拜 ,范式 , 范腾仝村上下等為与瑰池社相讓界揭結立交書还敘其事文。
嘗聞君子无所爭永合於義耳鄰交与有道义也无讼乎故古人所貴者和与至里每惟其定眷言處林与瑰池社同居一须地世於連累代以来祇以界揭为言癙牙角拄構此屡与訟事。
端不能止毒手拳拄加此数矣而争争以未肯灰致二社云人魯術北鄰牙於啟釁越秦
肥廋殊太无情争言思之良可醜也私幸遇。
煕朝聖聰在鄊国俗国仁 (hai chữ bị mờ) 天鄉戋破其惇时维臈月序屬三冬二社员目各色等於章向语曰噫吾所争图司耻也自行作後古其監于与其交 (thí ) 以於钱曷若囬以而尚。
讓乃於去旧汚成克固有東边苙一石揭直至中段曲尺与向西又三石揭以此为界靣界之。
南此闊則自東迄西以长三十伍一度爲相讓之所瑰池之人有處此之田則出稅于瑰池社安谟有此處之田則出稅于安谟社使自石揭以於于瑰池社却除讓處以南邊于安谟各立交書並執一道世世遵守(nhi ) 昔之相争今还為相讓。
言歸于好矣迹夫还五百年不辨之界揭一旦而始分襀十餘世不解之怨譽一朝而尽釋是豈偶然之故哉此盖二社同恭奉。
本土皇帝上等神詞默相陰扶圴淑人心使自 (1 chữ bị mờ. Có thể là chữ “quy”) 厚之所致也嗣後交書既事二社之人或以私意小智妄起争端不据文書不遵界暍幽有。
神鉴顯 付人非無以自立天地之间 矣兹交書其图并雜券付列于左。
一: 二社有侵耕田其花穀止许廵番每高一把脫有不谨依律荒償其相讓度许瑰池人接近廵宿执水花穀並荒償办如之。
一: 二社謨巿筆巿其謨巿以初二初七為番如遇番日則筆巿不得私會並就謨巿會此筆巿以初五初十為番如遇小月例在二十九日其筆番謨巿不得私會並就筆巿會叶。
一: 瑰池社謨巿會在官堤其中路以東乃是本社地分兹本社記许瑰池社會巿其巿内各事皆在瑰池社所受本社並無干及以上各例矣属内。衙门倌用為印凴。
景興十六年二月十二日立交書。社長黄德润记。縣承范有守记。縣承吴德顯记。百户范廷谨记。百户范世芳记。百户阮貺记。

Thứ Bảy, 26 tháng 11, 2011

Đinh văn Viễn: Hội nghị Hán nôm học năm 2011

VỀ “ TUỲ HỐI XÃ ĐỊA BẠ”

VÀ NHỮNG TƯ LIỆU RUỘNG ĐẤT Ở TUỲ HỐI

(GIA VIỄN – NINH BÌNH) ĐẦU THẾ KỶ XIX

Đinh Văn Viễn^([1])

Nguyễn Huy Thiêm^([2])

Tuỳ Hối (nay thuộc xã Gia Tân, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình) là một làng được thành lập sớm. Nơi đây gắn liền với những nhân vật nổi tiếng thời Trần: Nguyên Từ Quốc Mẫu và Trần Quốc Tảng. Theo bản Trần Triều Ngọc phả(xin giới thiệu vào dịp khác) lưu tại đền Quốc Mẫu ở làng Tuỳ Hối cho biết: “sau khi Hưng Đạo Đại Vương mất( ngày 20 tháng 8 năm 1300). Đức Hưng Nhượng cùng thân mẫu Trang Nương …đến xã Tùy Hối… thiết lập cung sở, tổ chức cho dân khai hoang lập làng, khuyên bảo nhân dân phải cần cù lao động, lấy nông nghiệp làm gốc, lấy nhân nghĩa dạy dân, phải ăn ngay ở thẳng, cùng nhau đoàn kết, trên thuận dưới hòa, trở thành thuần phong mỹ tục. Khi Quốc Mẫu mất Hưng Nhượng vương đã xin với nhà vua miễn thuế cho dân làng Tuỳ Hối”.

Lâu nay nhiều nhà nghiên cứu lịch sử dựa vào số liệu ở Sĩ hoạn tu tri lục đều cho rằng đầu thế kỷ XIX, ruộng công làng xã bị thu hẹp thì các tư liệu địa phương, địa bạ lại cho thấy tình hình sở hữu ruộng đất là rất đa dạng. Tình hình sở hữu ruộng đất ở Tuỳ Hối đầu thế kỷ XIX là một trường hợp như vậy.

Chúng tôi xin được giới thiệu về “Tuỳ Hối xã địa bạ” một số thông tin về tình hình ruộng đất ở Tuỳ Hối (nay thuộc Gia Tân, Gia Viễn, Ninh Bình) đầu thế kỷ XIX.

1. Về văn bản: “Tuỳ Hối xã địa bạ” hiện được lưu giữ tại Viện Hán Nôm, ký hiệu AG a4/16. Văn bản viết bằng chữ Hán, chữ viết chân phương, gồm 25 tờ. Qua nội dung văn bản cho biết: Địa bạ được lập lần đầu vào ngày 25 tháng 12 năm Minh Mệnh thứ 12(1831). Những chức sắc của Tuỳ Hối kê khai địa bạ gồm: Lý trưởng: Phạm Phú Cơ, Hương mục: Nguyễn Phú Thái, Trùm trưởng: Lâm Đình Thịnh.

2. Qua các thông tin của địa bạ cho chúng ta biết vào đầu thế kỷ XIX, Tuỳ Hối là một xã thuộc tổng Tri Hối, huyện Gia Viễn, phủ Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình. Ranh giới của Tuỳ Hối được xác định như sau: Phía Đông giáp xã La Mai. Phía Tây giáp xã Trường Yên Hạ. Phía Nam giáp xã Trung Trữ. Phía Bắc giáp sông lớn, xã La Mai.

3. Về tình hình ruộng đất thời Minh Mệnh ở Tuỳ Hối.

Địa bạ cho biết: vào năm 1832 làng Tuỳ Hối có tổng diện tích Công tư điền thổ các hạng là 500 mẫu 5 sào 3 thước. Trong đó:

3.1. Công điền: 350 mẫu 2 sào 7 thước (nhị đẳng 119 mẫu 5 sào 6 thước, tam đẳng 230 mẫu 6 sào 12 thước)

Hạ vụ điền 5 mẫu (nhị đẳng là 2 mẫu, tam đẳng là 3 mẫu)

Thu vụ điền 345 mẫu 2 sào (nhị đẳng 117 mẫu 5 sào 10 thước, Tam đẳng 226 mẫu 17 sào)

- Xứ Đầu khê tranh khê bảo tường: 18 mẫu.

Hạ vụ điền 2 mẫu

Thu vụ điền 81 mẫu.

- Xứ Đông nha hậu quan thổ: 32 mẫu 5 sào 10 thước

- Xứ Tiền hối Chí linh: 23 mẫu( đều hạng 3)

- Xứ Hậu linh đường khoái: 177 mẫu 6 sào 10 thước.

Hạ vụ điền 3 mẫu,

Thu vụ điền 174 mẫu 6 sào 12 thước

- Xứ Thằn đồng: 30 mẫu (đều hạng 3)

3.2 Tư điền: 121 mẫu 1 sào 4 thước 4 tấc. (đều hạng 2)

Hạ vụ điền 3 mẫu.

Thu vụ điền 118 mẫu, 1 sào, 4 thước.

- Xứ Lộc đề: 121 mẫu 1 sào 4 thước 4 tấc (đều hạng 2 ).

Hạ vụ điền: 3 mẫu.

Thu vụ điền: 118 mẫu, 1 sào, 4 thước.

3.3 Công phù sa điền: 37 mẫu

- Xứ Bảo tường: 28 mẫu 6 sào

- Xứ Đông nha: 8 mẫu 4 sào

3.4 Tư thổ trạch viên trì: 91 mẫu 2 sào 3 thước

3.5 Lưu hoang thổ: 2 mẫu

3.6 Phế canh thổ: 82 mẫu 7 sào 6 thước 5 tấc

3.7 Võ chùa xứ thổ: 38 mẫu 6 sào

3.8 Mộ địa: 30 mẫu

Qua tài liệu trên đây, chúng tôi nhận thấy một số đặc điểm về tình hình sở hữu ruộng đất ở Tuỳ Hối thời Minh Mệnh như sau:

- Khác với nhiều địa phương khác, ở Tuỳ Hối ruộng đất công chiếm số lượng khá lớn: 70% (Trong khi đầu thế kỷ XIX, trên phạm vi toàn quốc, ruộng công làng xã chỉ chiếm 17,08%, ở Bắc Bộ chỉ chiếm 25%).

- Các hình thức sở hữu ruộng đất khác ở Tuỳ Hối nhất là sở hữu tư nhân không phát triển mạnh. Số ruộng tư chỉ chiếm tỷ lệ: 24,19% (Trong khi đầu thế kỷ XIX, ruộng tư trên toàn quốc đã chiếm tỷ lệ 82,92%, ở Bắc Bộ chiếm khoảng 75%).

Việc duy trì, bảo tồn khá nhiều ruộng đất công ở Tuỳ Hối là một đặc trưng khá nổi bật. Điều này ảnh hưởng sâu sắc đến tình hình chính trị, xã hội và văn hoá của Tuỳ Hối.

----------------------------------

[1] : Thạc sỹ, GV Đại học Hoa Lư, Ninh Bình.

[2] : Sinh viên, lớp D1 VS, ĐH Hoa Lư, Ninh Bình.

Đinh văn Viễn: Hội thảo khoa học về Trần Nhân Tông

Bài tham luận tại Hội thảo khoa học

“ TRẦN NHÂN TÔNG VÀ CON ĐƯỜNG CHÍNH PHÁP ”

TRẦN NHÂN TÔNG - KẾT HỢP NHO, PHẬT

TRONG ĐƯỜNG LỐI TRỊ NƯỚC

Thạc sỹ KHLS Đinh Văn Viễn

1. Vài nét về Đức vua Trần Nhân Tông

Trần Nhân Tông huý là Khâm, còn có tên là Phật Kim và Nhật Tôn, Nhân Tông là thụy hiệu. Ông là con trưởng Trần Thánh Tông, sinh ngày 11 tháng Mười Một năm Mậu Ngọ (7-12-1258), làm vua từ Kỷ mão (1279) đến Quý tî (1293), niên hiệu là Thiệu Bảo (1279-1284) và Trùng Hưng (1285-1293). Mất ngày 3 tháng Mười Một, năm Mậu Thân (16-11-1308) tại am Ngọa Vân, núi Yên Tử.

Sách Đại Việt Sử ký toàn thư ghi: Vua Trần Nhân Tông tên “Húy là Khâm, con trưởng của Thánh Tông, mẹ là Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng thái hậu, sinh năm Mậu Ngọ, Nguyên Phong năm thứ 8, tháng 11, ngày 11, được tinh anh thánh nhân, thuần túy đạo mạo, sắc thái như vàng, thể chất hoàn hảo, thần khí tươi sáng. Hai cung đều cho là lạ, gọi là Kim Tiên đồng tử. Trên vai bên trái có nốt ruồi đen, cho nên có thể cáng đáng được việc lớn, ở ngôi 14 năm, nhường ngôi 5 năm, xuất gia 8 năm, thọ 51 tuổi, băng ở am Ngoạ Vân núi Yên Tử, đưa về táng ở Đức Lăng. Vua nhân từ hòa nhã, cố kết lòng dân, sự nghiệp trùng hưng sáng ngời thuở trước, thực là bậc vua hiền của nhà Trần”.

Triều đại nhà Trần kéo dài 175 năm, từ năm 1225 đến năm 1400 và trải qua 14 đời vua. Trần Nhân Tông là đời vua thứ 3, sau ông nội là vua Trần Thái Tông và vua cha là Trần Thánh Tông.

Năm 16 tuổi, được vua cha lập làm Hoàng Thái tử, Ngài hai lần cố xin nhường ngôi lại cho em là Đức Việp, nhưng Vua Trần Thánh Tông không cho, vì thấy Ngài có khả năng gánh vác việc lớn.

Làm vua 14 năm, Trần Nhân Tông truyền ngôi cho con trai là Trần Anh Tông, xuất gia tu hành tại Vũ Lâm, Ninh Bình, sau đó rời đến Yên Tử, Quảng Ninh tu hành và thành lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, lấy đạo hiệu là Điều Ngự Giác Hoàng (hay Trúc Lâm đầu đà).

Ông được ca ngợi là một trong những vị vua anh minh nhất trong lịch sử Việt Nam. Trần Nhân Tông làm vua thời kỳ đất nước đứng trước hiểm họa xâm lược. Ông đã cùng vua cha lãnh đạo triều đình và dân chúng giành thắng lợi trong hai lần đọ sức với 50 vạn quân xâm lược Nguyên Mông hùng mạnh (1285 và 1288). Ông còn là nhà văn hóa, nhà thơ xuất sắc thời Trần. Ông đã sáng lập ra dòng Thiền Trúc Lâm, đáp ứng một nhu cầu sinh hoạt tinh thần của người Việt đương thời, đồng thời nhằm xây dựng một nước Đại Việt có nền văn hóa, văn minh độc lập, một quốc gia hùng mạnh về các mặt.

Có nhiều nguyên nhân khiến Trần Nhân Tông đạt nhiều thành công như vậy. Nhưng có lẽ một nguyên nhân không kém phần quan trọng đó là Ngài đã có một đường lối trị nước sáng suốt. Nét nổi bật trong đường lối trị nước của Ngài chính là đã kết hợp chặt chẽ những tinh tuý của các hệ tư tưởng, tôn giáo đương thời nhất là Nho giáo và Phât giáo.

2. Chủ trương dụng Nho làm đạo trị nước, dụng Phật làm phương tiện giải thoát của Vua Trần Nhân Tông

Sang thời Trần, việc xây dựng nền quân chủ tập quyền đã trở thành nhu cầu bức thiết. Tình hình trên đòi hỏi những người lãnh đạo quốc gia không thể không vận dụng những tư tưởng Nho giáo vào trong chính sách cai trị của mình. Hơn nữa, Trần Nhân Tông cũng đã tìm thấy những ưu thế của Nho giáo trong việc trị nước, phù hợp với thời đại đương thời, nên đã ra sức khai thác trong chừng mực có thể, miễn là không ảnh hưởng đến sự phát triển của Phật giáo. Nho giáo vì thế đã từng bước khẳng định vị thế của mình trong xã hội, vươn lên chiếm địa vị độc tôn và từng bước đi sâu vào đời sống tinh thần của dân tộc ta.

Trần Nhân Tông cũng như các vua Trần không chỉ dừng lại ở chỗ tham khảo để mở rộng tri thức của mình khi nghiên cứu Nho học mà còn xem nó như là giáo điển thứ hai. Trần Nhân Tông trong thời gian ở ngôi đã làm khá nhiều việc gắn với Nho học, trong đó đặc biệt là việc đề cao tư tưởng trung quân, chú trọng khoa cử. Giáo dục và khoa cử thời này đã đào tạo một đội ngũ trí thức Nho học đông đảo, đáp ứng yêu cầu kiện toàn bộ máy nhà nước quân chủ tập quyền từ trung ương đến địa phương. Những quy phạm, chuẩn mực đạo đức Nho giáo đã trở thành chuẩn mực để tuyển chọn quan lại….

Một thực tế mà Trần Nhân Tông cũng như các vua Trần có thể nhìn thấy được là sự phát triển của chế độ quân chủ trung ương tập quyền đặt ra những đòi hỏi mà Phật giáo không thể đảm đương nổi, như việc tạo ra một lối sống xã hội, trong đó mỗi người phải ý thức đầy đủ và thực thi tốt bổn phận thần dân của mình; một xã hội mà vua phải ra vua, tôi ra tôi, một xã hội mà trong đó tam cương, ngũ thường phải được thực hiện nghiêm túc để tạo ra sự ổn định bền vững.

Đức vua Trần Nhân Tông trong khi dụng Nho làm đạo trị nước vẫn hết lòng xiển dương cho đạo Phật. Người hiểu rằng thực thi pháp luật là điều hết sức cần thiết đối với dân chúng. Nhưng một xã hội mọi người đều sống yên vui, khoan dung độ lượng, từ bi hỷ xả với nhau sẽ có tác dụng “hỗ trợ tích cực” cho việc trị vì quốc gia.

Ngay từ khi còn trẻ Trần Nhân Tông đã rất chuộng đạo Phật, muốn xuất gia tu hành. Sách Tam tổ thực lục có chép:“Năm 16 tuổi được lập làm Hoàng thái tử, Trần Nhân Tông đã ba lần cố từ chối, nhường ngôi cho em mà không được, vua bất đắc dĩ phải lên ngôi. Vào một đêm nọ, vua vượt thành trốn ra ngoài, định vào núi Yên Tử, nhưng khi đến chùa Tháp, núi Đông Cứu thì trời vừa sáng, lại vì quá mệt nên phải vào nghỉ trong tháp. Vị tăng chùa ấy thấy vua tướng mạo khác thường, liền đem thức ăn lên mời. Ngày hôm ấy, thái hậu đem chuyện thuật lại đầy đủ với Thánh Tông. Vua liền sai quần thần đi tìm khắp bốn phương, Nhân Tông bất đắc dĩ phải về”.

Lên ngôi vua nhưng Trần Nhân Tông vẫn rất quan tâm đến đạo Phật. Cũng trong Tam tổ thực lục kể lại rằng: “Khi Nhân Tông lên ngôi, tuy ở chốn cửu trùng cao sang mà vua vẫn sống thanh tịnh. Vua thường ngủ trưa ở chùa Tư Phúc trong đại nội. Một hôm mơ thấy trên rốn nở một bông sen vàng lớn như bánh xe, trên hoa có Phật vàng, có người đứng bên cạnh chỉ vua hỏi: Biết người này không? Đức Biến Chiếu Tôn đấy. Giật mình thức dậy, vua đem giấc mộng ấy thuật lại với Thánh Tông. Thánh Tông lấy làm lạ. Do đó, vua thường dùng chay lạt, chẳng dùng thức mặn, khiến long nhan trở nên gầy yếu. Thánh Tông thấy lạ hỏi, vua cứ thực nguyên nhân mà nói. Thánh Tông khóc nói: Ta nay già rồi, trông cậy một mình con, nếu con như vậy thì thịnh nghiệp của tổ tông biết làm thế nào? Vua cũng rơi nước mắt”.

Khi đương triều, đức vua Trần Nhân Tông hết lòng đối đãi với các tăng sư. Ngài không chỉ khoan dung, độ lượng đối với dân chúng Đại Việt mà tấm lòng khoan dung của Ngài còn bao dung cả đối với kẻ thù. Trên tư cách bậc đế vương, Trần Nhân Tông đã có lời nói và hành động khá đặc biệt trước việc chém được đầu Nguyên soái Toa Đô. Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi: "Vua trông thấy thủ cấp của Toa Đô, thương hại nói: "Người làm tôi phải nên như thế này". Rồi cởi áo ngự, sai quân đem liệm chôn, nhưng ngầm sai lấy đầu Toa Đô đem tẩm dầu để răn, vì cớ Toa Đô mượn đường vào cướp nước ta đã ba năm". Thấm nhuần tư tưởng Nho giáo, Trần Nhân Tông đề cao lễ nghĩa kẻ bề tôi ngay cả khi biết đó là kẻ đối địch; mặt khác, ở vị thế người đứng đầu cả một nước, một dân tộc độc lập, tự chủ, ông kiên quyết sai lấy đầu Toa Đô tẩm dầu làm răn vì can tội "mượn đường vào cướp nước ta"...

Khi quyết chí xuất gia đến với đạo Phật, nhà vua đã dồn hết tâm sức để phát triển Phật giáo. Là một vị vua thấu hiểu Phật lý với đầy đủ tinh thần Bi –Trí - Dũng, lên ngôi trong lúc đất nước có giặc ngoại xâm, chứng kiến bao cảnh thương tâm của cuộc sống nhân gian, Phật Hoàng Trần Nhân Tông đã chủ trương xây dựng một phái Thiền thuần Việt – Thiền phái Trúc Lâm, nhằm tìm một con đường giải thoát cho chính mình, đồng thời giải thoát cho những người khác, quy tụ nhân tâm về một mối, vừa giúp cho phong hóa được thuần hậu, người dân sống tốt đời đẹp đạo, đồng thời tăng cường sợi dây liên kết lòng người trong một thời buổi đất nước có chiến tranh, rất cần sự đoàn kết, tập trung sức mạnh.

Với Trần Nhân Tông, việc xuất gia tu hành không chỉ giản đơn để tìm giải thoát cho cá nhân mà cho cả dân tộc. Người chủ trương qua tín ngưỡng Phật giáo để nuôi tâm đạo đức, dạy trí làm người; bồi đắp tính độc lập, tự cường; phát huy sự thuận hòa trong nhân tâm trăm họ, tạo ra sự hòa hợp quốc gia, hòa hợp vua tôi, hòa hợp cha con, hòa hợp vợ chồng, gia đình,... tạo cội rễ cho sức mạnh lâu bền của đất nước.

Sự kiện xuất gia đi tu của vua Trần Nhân Tông đã làm cho Phật giáo thời bấy giờ có những thay đổi đáng kể. Thiền phái Trúc Lâm mà Trần Nhân Tông sáng lập, đã thống nhất sự phân chia của các hệ phái Phật giáo, củng cố lại tăng đoàn, trang nghiêm giáo hội và đưa hoạt động của Phật giáo đi vào nề nếp, ổn định hơn.

Nhưng đi theo con đường tu hành, Trần Nhân Tông không chủ trương xuất thế mà chủ trương lấy cuộc đời nhân quần xã hội làm kinh nghiệm thử thách cho sự giải thoát. Ngài lặn lội khắp nơi trong nước để giáo hóa cho dân bằng cách vận động nhân dân tích cực thực hành thập thiện, dứt bỏ dâm từ. Trong Tam Tổ thực lục có chép: "Năm Giáp Thìn, Tổ Trúc Lâm đi dạo trong nhân gian khuyên dân chúng giữ Ngũ giới và tu Thập thiện". Đây là tính tích cực đem Phật giáo vào nhân gian, trước xây dựng con người, cá nhân tốt thì gia đình tốt, gia đình tốt thì quốc gia tốt.

Sự vận dụng linh hoạt, khéo léo đó đã giúp cho nhà vua thu phục nhân tâm một cách hiệu quả. Trần Nhân Tông đã sử dụng tiềm năng của Phật giáo để phục vụ chính trị. Sự kiện xuất gia của nhà vua cũng như những năm hành đạo trong dân gian của nhà vua đã khiến cho phái Phật giáo Trúc Lâm trở nên một lực lượng tôn giáo hùng mạnh yểm trợ cho triều đại. Mặc dù sử dụng tiềm lực Phật giáo để cố kết nhân tâm dân tộc nhưng không phải Ngài giả danh tu hành mà chính Ngài là một bậc chân tu mẫu mực. Ngài hết lòng phụng sự đạo Phật, phụng sự quốc gia.

Thấy được những mặt tích cực của tôn giáo để hành xử trong xã hội, vua Trần Nhân Tông đã làm cho lòng người trong thiên hạ nhất tâm quy thuận mà không sinh lòng phản trắc. Hướng con người đến với những giá trị chân, thiện, mỹ của Phật giáo nhưng cũng không quên việc trị quốc dựa trên nền tảng Nho gia. Con người dù có tốt đẹp đến mấy nhưng không được trọng dụng, không được phát huy tài năng phục vụ cho quốc gia, dân tộc thì cũng là sự uổng phí mà thôi. Do đó, việc giáo dục cần phải song song ở cả hai phương diện: Tinh thần phá chấp, từ bi hỉ xả của Phật giáo cũng như tư tưởng danh, phận của Nho gia.

Trong Tam Tổ thực lục chép rằng: "Năm Mậu Thân, sư vâng lệnh làm trụ trì nối dòng pháp ở chùa Siêu Loại. Để khai đường và làm lễ trao truyền, vua cho đặt bài vị của liệt tổ, cho tấu đại nhạc, đốt hương thơm, Điều Ngự dẫn sư lên lễ tổ đường xong. Sau khi ăn cháo, sai tấu nhạc, đánh trống pháp, tập hợp đại chúng lên pháp đường. Bấy giờ Anh Tông xa giá đến chùa. Sau khi đặt ngôi chủ khách xong, vua Anh Tông vì là Đại thí chủ của Phật pháp đứng vào ngôi khách ở pháp đường, Thượng tể đem bá quan đứng ở dưới sân. Điều Ngự lên toà thuyết pháp. Giảng xong bèn đi xuống, đỡ sư lên toà. Điều Ngự đứng đối diện chắp tay hỏi han. Sư đáp lễ xong nhận pháp y mặc vào, Điều Ngự bèn bước sang một bên, ngồi trên ghế khúc lục nghe sư thuyết pháp. Đem chùa Siêu Loại của sơn môn Yên Tử sai sư kế thế trụ trì làm đời thứ hai của dòng Trúc Lâm. Lại đem ngoại thư kinh sử 100 hộp và Đại tạng 20 hộp nhỏ chép bằng máu chích ra để mở rộng việc học nội và ngoại điển".

Chỉ qua việc trao truyền đạo pháp của Giác Hoàng Điều Ngự Trần Nhân Tông cho Đệ nhị Tổ Trúc Lâm Pháp Loa này thôi, ta cũng đã thấy được tinh thần cốt lõi và lí tưởng về mẫu người xã hội dưới thời Trần mà Trần Nhân Tông đã đề cập. Việc trao truyền cho Pháp Loa kinh sử và dặn dò Pháp Loa phải mở rộng cái học bên trong và bên ngoài đã chứng tỏ, học Phật giáo không có nghĩa là loại bỏ những cái học bên ngoài Phật giáo và học những môn bên ngoài Phật giáo không có nghĩa là loại bỏ những cái học Phật giáo. Điều đó không chỉ thể hiện quan điểm giáo dục của vua Trần Nhân Tông và của Phật giáo đồ Việt Nam mà còn thể hiện rất rõ chủ trương "giáo lí của đức Phật ta phải nhờ tiên thánh mà truyền lại cho đời" của vua Trần Thái Tông. Mẫu người lí tưởng này, như vậy, phải là mẫu người được giáo dục toàn diện. Không phải là học kinh nhà Phật rồi chối bỏ kinh điển nhà Nho, không phải là học kinh nhà Nho rồi phủ nhận hoàn toàn kinh điển nhà Phật. Việc đó phải luôn luôn được tiến hành song song và coi đó là hai nguồn tri thức bổ trợ, tương hỗ lẫn nhau và việc thực hiện giáo lý của tôn giáo nào cũng phải vì mục tiêu xây dựng và phát triển xã hội. Học Nho, học Phật không chỉ phục vụ cho những việc bên trong nhà Nho, nhà Phật mà còn cho cả những lợi ích bên ngoài của Nho hay của Phật. Trần Nhân Tông muốn xây dựng một hình mẫu con người, mà nhân cách của con người đó là sự kết hợp cả tinh hoa của Nho và Phật.

Thể hiện sự nhập thế, nhằm đưa Phật giáo đến với quảng đại quần chúng nhân dân, phát huy những yếu tố tích cực của Phật giáo trong xã hội, làm cho con người sống tốt hơn, ý nghĩa hơn chính là mục tiêu mà Trần Nhân Tông đưa ra, đó vừa là để trợ giúp điều hành quốc gia, vừa là để “tác Như Lai sứ, hành Như lai sự” của một người con Phật.

Trong cách ứng xử của Trần Nhân Tông với đạo Nho và đạo Phật, tinh thần cư trần lạc đạo và hòa quang đồng trần đã được phát huy một cách triệt để:

Ở trần vui đạo hãy tuỳ duyên

Đói cứ ăn no, mệt ngủ liền

Báu sẵn trong nhà thôi khỏi kiếm

Vô tâm trước cảnh hỏi chi Thiền.

(Cư trần lạc đạo phú)

Tinh thần “cư trần lạc đạo” của Trần Nhân Tông đã trở thành kim chỉ nam định hướng trong việc thực thi các chính sách dưới thời Trần. Đây đồng thời cũng là sự thể hiện tinh thần phá chấp của Phật giáo trong sự nhập thế tích cực. )

Ở Trần Nhân Tông đạo và đời kết hợp thật chặt chẽ. Ông khẳng định vai trò của đạo - tức Phật giáo và đời tức Nho giáo, trong một mối tương quan. Sự kết hợp này là cần thiết và thực sự đem lại hiệu quả cũng như ý nghĩa cho công cuộc trị nước:

“Sách Dịch xem chơi, yêu tính sáng hơn yêu châu báu

Kinh nhàn đọc dấu, trọng lòng rồi trọng nữa hoàng kim”

(Cư trần lạc đạo phú)

Như thế, đạo và đời đâu có xa rời nhau, mà ngược lại đạo và đời còn gắn bó, bổ sung cho nhau. Ở đây, đạo chính là sự biểu hiện của Phật giáo và đời chính là sự biểu hiện của Nho giáo. Vua Trần Nhân Tông đã lĩnh hội và phát huy được tinh thần trong tư tưởng về sự phân công Nho - Phật của vua Trần Thái Tông. Sống đời mà vui đạo theo vua Trần Nhân Tông là một cuộc sống thiền, có thể dùng các phương pháp thiền khác nhau nhưng có chung một mục đích là giác ngộ, làm cho con người sống tốt đẹp hơn, nhân ái hơn, đoàn kết hơn.

Tinh thần nhập thế và tư tưởng Cư trần lạc đạo, tùy duyên (Sống giữa cõi phàm trần, hãy tùy duyên mà vui với đạo) đã xác lập cốt cách Trần Nhân Tông và thể hiện rõ nhất sự dung hợp, dung hòa mối quan hệ giữa đạo và đời...

Sự kết hợp Nho – Phật trong một xã hội với những mối tương quan khăng khít chính là để thoả mãn cho sự đòi hỏi bức thiết của một giai đoạn Phật giáo mới trong xã hội, giai đoạn người phật tử phải thực hiện nhiệm vụ dân tộc của mình, đồng thời phải tạo cho Phật giáo một sức sống mới, bằng cách đưa giáo lý vào trong việc thực hiện nhiệm vụ dân tộc, mà bản thân vua Trần Nhân Tông là một điển hình nổi bật.

Nói tóm lại, vì mục đích giải thoát, Trần Nhân Tông đã dụng Phật làm phương tiện giải thoát, và vì sự phát triển của quốc gia phong kiến Việt Nam, vua Trần Nhân Tông đã dụng Nho. Trần Nhân Tông thể hiện hai con người trong mình, một con người của dân tộc, lĩnh trách nhiệm của người đứng đầu đất nước, làm tròn bổn phận của người làm con, nhưng đồng thời cũng tồn tại một con người của Phật giáo vì đạo pháp. Nói rộng ra, đây cũng chính là sự gắn bó, hoà hợp của hai thực thể, giữa một bên là phần đời, được ràng buộc bởi thể chế chính trị của Nho gia và một bên là phần đạo với tinh thần từ bi, hỉ xả của đạo Phật. Trần Nhân Tông đã hài hoà gắn kết khéo léo cả hai thực thể này. Sự kết hợp đạo Nho và đạo Phật trong đường lối trị nước của vua Trần Nhân Tông vừa mang tinh thần từ bi, phá chấp, tính nhập thế tích cực của đạo Phật, vừa thể hiện đầy đủ quan điểm danh, phận của đạo Nho trong trong đời sống xã hội và trong thể chế chính trị.

- - - - - - - - - - - - - -

Tài liệu tham khảo:

1. Lê Mạnh Thát: Trần Nhân Tông, con người và tác phẩm, Nxb TP. HCM, 1999,

2. Đại Việt sử ký toàn thư, Tập I (Hoàng Văn Lâu dịch, chú). Nxb KHXH, H, 1998,

3. Tam tổ thực lục (Thích Phước Sơn dịch, chú). Viện NNCPH Xb, TP Hồ Chí Minh, 1995, 4. Nguyễn Lang: Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm, trong sách Việt Nam Phật giáo sử luận, Tập I. In lần thứ tư. Nxb Văn học, H, 1994.
5. Nguyễn Tài Thư (cb). Lịch sử Phật giáo Việt Nam. Nxb Khoa học xã hội, 1988.

Thứ Hai, 17 tháng 10, 2011

Đinh văn Viễn: Nguyễn Ái Quốc và sự sáng tạo, phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng

NGUYỄN ÁI QUỐC VÀ SỰ VẬN DỤNG SÁNG TẠO, PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA MÁC – LÊ NIN TRONG CƯƠNG LĨNH ĐẦU TIÊN CỦA ĐẢNG

Ths. ĐINH VĂN VIỄN

Năm 1911, với lòng yêu nước, khâm phục các bậc tiền bối đương thời (Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh,...) nhưng không tán thành con đường, phương pháp cách mạng của họ, Nguyễn Tất Thành đã ra đi tìm con đường cứu nước mới, với mong muốn là “làm sao cho nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”. Sau gần mười năm tìm tòi khảo nghiệm, tháng 7-1920, Nguyễn Ái Quốc đã đọc Sơ thảo lần thứ nhất những Luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của Lênin. Bản Luận cương đó đã đáp ứng nguyện vọng, khát khao tìm kiếm của Người. Nguyễn Ái Quốc đã viết: “Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên. Ngồi một mình trong buồng mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: “Hỡi đồng bào bị đoạ đày đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta!”. Từ đó tôi hoàn toàn tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba” [6, tr. 127].

Tháng 12 năm 1920, Nguyễn Ái Quốc tham dự Đại hội lần thứ XVIII của Đảng Xã hội Pháp. Người đã bỏ phiếu tán thành Quốc tế Cộng sản, trở thành một trong những người sáng lập ra Đảng Cộng sản Pháp. Đây là mốc chuyển biến quan trọng trong quá trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc, từ một người yêu nước trở thành một chiến sĩ cộng sản, từ chủ nghĩa yêu nước đến chủ nghĩa quốc tế vô sản. Vượt qua những hạn chế về tư tưởng của các nhà yêu nước tiền bối và đương thời, Nguyễn Ái Quốc đã đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, tìm được con đường cứu nước và giải phóng dân tộc: con đường cách mạng vô sản. Con đường đó đã đáp ứng yêu cầu khách quan của cách mạng Việt Nam và phù hợp với xu thế của thời đại – thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, mở đầu bằng cách mạng tháng Mười Nga (1917).

Sau khi đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã tích cực hoạt động trong phong trào Cộng sản công nhân quốc tế; đồng thời Người đã nghiên cứu chủ nghĩa Mác – Lênin về cách mạng thuộc địa, xây dựng hệ thống lý luận về cách mạng giải phóng dân tộc và tổ chức truyền bá lý luận đó vào Việt Nam, từng bước chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Người đã viết nhiều bài báo đăng trên các báo Người cùng khổ, Nhân đạo, Đời sống công nhân, Thư tín Quốc tế, Sự thật và các tác phẩm: Bản án chế độ thực dân Pháp, Đường cách mệnh,… nhằm vạch trần tội ác của chủ nghĩa thực dân và từng bước truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin vào phong trào công nhân, phong trào yêu nước. Cuối năm 1924, Người về Quảng Châu (Trung Quốc). Tại đây, Người đã tiếp cận tổ chức Tâm tâm xã- một tổ chức của những người Việt Nam yêu nước, giúp đỡ, cải tổ và thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (6 – 1925). Đây là một bước chuẩn bị có ý nghĩa quyết định về mặt tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Sự ra đời và hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên có ảnh hưởng ngày càng mạnh mẽ đến phong trào cách mạng Việt Nam, làm cho khuynh hướng cứu nước, giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản ngày càng chiếm ưu thế. Sự truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin của Nguyễn Ái Quốc vào phong trào công nhân và phong trào yêu nước, cùng với việc xây dựng các tổ chức chi hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở cả ba kỳ đã thúc đẩy phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam phát triển mạnh mẽ, dẫn đến sự ra đời của ba tổ chức cộng sản: Đông Dương Cộng sản Đảng (6 - 1929), An Nam Cộng sản Đảng (8 - 1929) và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn (9 - 1929).

Đầu năm 1930, Nguyễn Ái Quốc đã triệu tập và chủ trì Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản để lập ra một Đảng Cộng sản duy nhất ở Việt Nam. Hội nghị bắt đầu họp ngày 06 tháng 01 năm 1930, tại Cửu Long, Hương Cảng (Trung Quốc). Tham dự Hội nghị có Trịnh Đình Cửu, Nguyễn Đức Cảnh, Châu Văn Liêm, Nguyễn Thiệu. Hội nghị đã thông qua Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt của Đảng.., do Nguyễn Ái Quốc soạn thảo. Các văn kiện đó hợp thành Cương lĩnh đầu tiên của Đảng ta. Bản Cương lĩnh rất ngắn gọn, cô đọng, đã xác định những vấn đề cơ bản về chiến lược, sách lược, phương hướng, nhiệm vụ trước mắt và lâu dài của Đảng, của cách mạng Việt Nam.

Phân tích tình hình kinh tế - xã hội ở Việt Nam, Cương lĩnh chỉ rõ: “Tư bản bản xứ đã thuộc tư bản Pháp, vì tư bản Pháp hết sức ngăn trở sức sinh sản làm cho công nghệ bản xứ không thể mở mang được. Còn về nông nghệ một ngày một tập trung đã phát sinh ra lắm khủng hoảng, nông dân thất nghiệp nhiều. Vậy tư bản bản xứ không có thế lực gì ta không nên nói cho họ đi về phe đế quốc được, chỉ bọn đại địa chủ mới có thế lực và đứng hẳn về phe đế quốc chủ nghĩa nên chủ trương làm tư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tới xã hội cộng sản” [5, tr. 1]. Như vậy, ngay trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng, Nguyễn Ái Quốc đã chỉ rõ cách mạng Việt Nam phải đi từ cách mạng giải phóng dân tộc đến cách mạng xã hội chủ nghĩa; gắn độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội, đây là nội dung cốt lõi, sợi chỉ đỏ xuyên suốt tư tưởng của Người.

Về nhiệm vụ cụ thể của cách mạng: Về chính trị, đánh đổ đế quốc chủ nghĩa Pháp và bọn phong kiến, làm cho nước Việt Nam hoàn toàn độc lập, dựng ra Chính phủ công nông binh và tổ chức ra quân đội công nông.

Về kinh tế, tịch thu toàn bộ các sản nghiệp lớn của bọn đế quốc giao cho chính phủ công nông binh, tịch thu ruộng đất của bọn đế quốc làm của công và chia cho dân cày nghèo, mở mang công nghiệp và nông nghiệp, miễn thuế cho dân cày nghèo, thi hành luật ngày làm 8 giờ.

Về văn hoá xã hội, dân chúng được tự do tổ chức, nam nữ bình quyền, phổ thông giáo dục theo hướng công nông hoá.

Những nhiệm vụ trên đây đã bao gồm cả hai nội dung dân tộc và dân chủ, chống đế quốc chống phong kiến, song nổi lên hàng đầu là nhiệm vụ chống đế quốc giành độc lập dân tộc. Như vậy, ngay trong các văn kiện thông qua tại Hội nghị thành lập Đảng, Nguyễn Ái Quốc đã đặt vấn đề giải phóng dân tộc lên trên hết, trước hết. Đó là sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin về vấn đề dân tộc và giai cấp vào thực tiễn cách mạng Việt Nam của Người.

Theo nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin, vấn đề quan trọng, cốt lõi của cách mạng vô sản là đấu tranh giai cấp. Nguyễn Ái Quốc đã nghiên cứu sâu và nắm vững chủ nghĩa Mác – Lênin, trong đó có vấn đề dân tộc và giai cấp. Theo Người, “Mác đã xây dựng học thuyết của mình trên một triết lý nhất định của lịch sử, nhưng lịch sử nào? Lịch sử châu Âu. Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại” [4, tr. 465]. Người cho rằng ở các nước Tây Âu là các quốc gia, dân tộc độc lập, không có sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc mà chính các nước đó lại đi xâm lược, áp bức thuộc địa. Mặt khác, ở các nước Tây Âu sự phân hoá giai cấp diễn ra sâu sắc giữa tư sản và vô sản. Giai cấp vô sản đấu tranh lật đổ tư sản, thiết lập chuyên chính vô sản để giải phóng cho giai cấp mình nhưng đồng thời cũng giải phóng cho dân tộc khỏi sự kìm hãm của giai cấp tư sản. Trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Mác đã kêu gọi: “giai cấp vô sản mỗi nước trước hết phải giành lấy chính quyền, phải tự vươn lên thành giai cấp dân tộc, phải tự mình trở thành dân tộc, tuy hoàn toàn không phải theo cái nghĩa như giai cấp tư sản hiểu” [8, tr. 623].

Vấn đề Mác, Ăngghen quan tâm là vấn đề mà xã hội Tây Âu quan tâm: đấu tranh giai cấp. Điều đó hoàn toàn đúng ở Tây Âu. Đưa vấn đề đó vào Việt Nam thì đúng nhưng chưa đủ, vì ở Việt Nam xã hội thuộc địa, nửa phong kiến, mâu thuẫn giai cấp chưa phát triển cao như ở Tây Âu. Người phõn tớch rõ “Cuộc đấu tranh giai cấp không diễn ra như ở phương Tây”, bởi vì “về mặt cấu trúc kinh tế, không giống các xã hội phương Tây thời Trung cổ, cũng như thời cận đại, và đấu tranh giai cấp ở đó không quyết liệt như ở đây” [4, tr. 465]. Nguyễn Ái Quốc phân tích làm sáng rõ: “Những địa chủ hạng trung và hạng nhỏ và những kẻ mà ở đó được coi là đại địa chủ thì chỉ là những tên lùn tịt, bên cạnh những người trùng tên với họ ở châu Âu và châu Mỹ”... “nếu nông dân gần như chẳng có gì thì địa chủ cũng không có vốn liếng gì lớn; nếu nông dân chỉ sống bằng cái tối thiểu cần thiết thì đời sống của địa chủ cũng chẳng có gì là xa hoa; nếu thợ thuyền không biết mình bị bóc lột bao nhiêu thì chủ lại không hề biết công cụ để bóc lột của họ là máy móc. Sự xung đột về quyền lợi của họ được giảm thiểu. Điều đó, không thể chối cãi được” [4, tr. 464].

Mặt khác, Việt Nam còn bị sự xâm lược của chủ nghĩa đế quốc, dân tộc còn nô lệ. Cho nên, địa chủ, nông dân, tư sản dân tộc, tiểu tư sản đều có điểm tương đồng là người dân nô lệ, mất nước và có nguyện vọng giải phóng dân tộc. Mâu thuẫn chủ yếu của xã hội Việt Nam cần giải quyết là mâu thuẫn giữa toàn thể dân tộc Việt Nam với chủ nghĩa đế quốc xâm lược. Vì vậy, muốn giải phóng giai cấp vô sản theo học thuyết Mác – Lênin thì trước hết phải giải phóng cho dân tộc, giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Có giải phóng được dân tộc mới giải phóng được giai cấp, nếu chỉ đấu tranh giải phóng giai cấp thì không thể giải phóng được giai cấp và cũng không thể giải phóng được dân tộc.

Nắm vững bản chất cách mạng khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã độc lập, tự chủ đề ra đường lối chiến lược, sách lược đúng đắn cho cách mạng Việt Nam, không giáo điều, rập khuôn. Từ sự phân tích, thấy rõ vai trò, vị trí của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội Việt Nam đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc, Người chủ trương liên minh các giai cấp, các tầng lớp yêu nước: “Đảng phải thu phục cho được đại bộ phận dân cày và phải dựa vào hạng dân cày nghèo, làm thổ địa cách mạng đánh trúc bọn địa chủ và phong kiến. … Đảng phải hết sức liên lạc với tiểu tư sản, trí thức, trung nông, Thanh niên, Tân Việt,.v.v.. để lôi kéo họ đi vào phe vô sản giai cấp. Còn đối với bọn phú nông, trung, tiểu địa chủ và tư bản An Nam mà chưa rõ mặt phản cách mạng thì phải lợi dụng, ít lâu mới làm cho họ trung lập. Bộ phận nào đã ra mặt phản cách mạng (Đảng Lập hiến v.v..) thì phải đánh đổ” [5, tr. 3]. Nguyễn Ái Quốc đặt giải phóng dân tộc lên hàng đầu nhằm đoàn kết tập hợp hết thảy các lực lượng yêu nước, thương nòi, tạo ra sức mạnh dân tộc chống chủ nghĩa đế quốc, giành độc lập tự do cho Tổ quốc là hoàn toàn đúng đắn, phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Đồng thời, Người luôn đứng vững trên lập trường, quan điểm của giai cấp vô sản để giải quyết vấn đề dân tộc: “Trong khi liên lạc với các giai cấp, phải cẩn thận, không khi nào nhượng một chút lợi ích gì của công nông mà đi vào đường thoả hiệp” [5, tr. 3]. Như vậy, Nguyễn Ái Quốc đã đứng vững trên lập trường của giai cấp vô sản để giải quyết vấn đề dân tộc. Tư tưởng của Người được thể hiện trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng “là một cương lĩnh giải phóng dân tộc đúng đắn và sáng tạo theo con đường cách mạng Hồ Chí Minh, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại mới, đáp ứng yêu cầu khách quan của lịch sử, nhuần nhuyễn quan điểm giai cấp và thấm đượm tinh thần dân tộc vì độc lập tự do, tiến hành cách mạng tư sản dân quyền và cách mạng ruộng đất để đi tới xã hội cộng sản là tư tưởng cốt lõi của cương lĩnh này” [1, tr. 58]. Tư tưởng đó đã soi sáng cho Đảng và nhân dân ta tiến lên giành thắng lợi trong tổng khởi nghĩa cách mạng Tháng Tám (1945).

Lựa chọn con đường cứu nước, giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản, Nguyễn Ái Quốc đã vận dụng sáng tạo, bổ sung, phát triển chủ nghĩa Mác – Lênin về vấn đề dân tộc, vấn đề giai cấp trong cách mạng giải phóng dân tộc do giai cấp vô sản lãnh đạo ở một nước thuộc địa, nửa phong kiến. Đúng như Lê Duẩn đã viết: “Chủ nghĩa xã hội của Mác – Lênin đã được nhà cách mạng sáng suốt nhất và cũng đầy nhiệt huyết nhất của dân tộc Việt Nam hoà và trao lại cho giai cấp công nhân Việt Nam. Nhà cách mạng ấy là đồng chí Nguyễn Ái Quốc” [1, tr.58].

Trong công cuộc đổi mới đất nước, Đảng ta đã vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, nhận thức và giải quyết vấn đề dân tộc trên quan điểm giai cấp, tăng cường và mở rộng khối đại đoàn kết dân tộc, lấy liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và trí thức làm nền tảng; mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”

Tài liệu tham khảo

[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, NXB CTQG - Hà Nội 2005.

[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội 2005.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, NXB CTQG, Hà Nội 2001.

[4] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 1, NXB CTQG, Hà Nội 2000.

[5] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, NXB CTQG, Hà Nội 2000.

[6] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, NXB CTQG, Hà Nội 2000.

[7] Lê Duẩn, Một số đặc điểm của cách mạng Việt Nam, NXB Sự thật, Hà Nội 1987.

[8] C. Mác và Ph. ăngghen, Toàn tập, tập 4, NXB CTQG, Hà Nội, 1995.

[9] Nguyễn Thành, Quốc tế Cộng sản với vấn đề dân tộc và thuộc địa, NXB Sách giáo khoa Mác - Lênin, Hà Nội, 1987.

(Bài của Đinh Văn Viễn tham gia Hội thảo toàn quốc“Một tế kỉ Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước”, Đại học Sài Gòn tổ chức, ngày 10-6-2011)
http://www.sgu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=1759:tun-2-thang-06-0606-1206&catid=63:lch-cong-tac-tun

Địa chỉ liên lạc:

Đinh Văn Viễn

Khoa Xã hội – Du lịch, Trường Đại học Hoa Lư

Phường Ninh Nhất, thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình.

ĐT: 0949797915.

Email: dinhvanviendhhl@gmail.com

Thứ Năm, 6 tháng 10, 2011

Đinh Văn Viễn: Truyền thống hiếu học của người Ninh Bình qua một số bản hương ước cổ

TRUYỀN THỐNG HIẾU HỌC

CỦA NGƯỜI NINH BÌNH

QUA MỘT SỐ BẢN HƯƠNG ƯỚC CỔ

Đinh Văn Viễn

Hương ước còn được gọi với nhiều tên khác như: khoán ước, tục lệ, thông lệ, lệ làng,… đó là những quy ước liên quan đến các mặt của đời sống làng xã được ghi chép thành văn bản (cũng có thể gồm cả những điều lệ không được ghi chép mà truyền khẩu trong dân gian) được cộng đồng làng xã cùng nhau tuân thủ.

Hương ước quy định về hầu hết các mặt hoạt động của làng xã người Việt như cách tổ chức và hoạt động của các thiết chế tổ chức trong làng xã; các hội tư văn, tư võ, hội thiện, phe giáp, xóm ngõ; các hoạt động xã hội như hội hè đình đám, tế lễ, tuần phòng, khao vọng, giao hiếu; và một số hoạt động kinh tế, … Trong đó nội dung đề cập đến việc khuyến học là một nội dung quan trọng.

Ninh Bình là vùng đất có truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo vì vậy trong các bản hương ước cổ của các làng xã Ninh Bình chứa đựng nhiều nội dung khuyến học, khuyến tài, mở mang giáo dục.

1. Hầu hết các bản hương ước của các làng đều đề cao giáo dục, khuyên bảo mọi người chăm lo việc học, coi giáo dục là vấn đề có ảnh hưởng đến sự thịnh – suy của làng, nước. Tiêu biểu như Hương ước làng Côi Trì(với tên gọi Côi Trì thông lệ): “Ấp ta là ấp văn hiến. Người học nên dùi mài kinh sử, nhất nhất chăm học đừng sợ dốt”. “Sự thịnh suy của làng là ở vấn đề giáo hoá”.

2. Hương ước nhiều làng cũng có quy định việc khuyến khích người dạy, người học bằng vật chất, học điền, tức là để một số ruộng nhất định để chi phí cho việc học, trả lương cho thầy giáo trường làng và phát phần thưởng cho người học.

Tục lệ xã Vân Sấu(1893) quy định: Bản xã dành 4 sào ruộng công cho việc giấy bút, giao cho phó lý canh tác.

Khoán ước xã Quang Hiển (1877): bản xã cấp 3 sào ruộng công.

Côi Trì thông lệ (1783) cho biết làng Côi Trì đã trích ra 1 mẫu 5 sào ruộng công để làm ruộng học điền. Số ruộng này được giao cho gia đình các học trò cày cấy để trả công thày và tu sửa lớp học.

Không những đặt học điền trong hương ước các làng xã Ninh Bình còn quy định việc giúp đỡ cho học sinh nghèo mà chăm học, như cấp tiền giấy bút cho để theo học.

Côi Trì thông lệ (1783) quy định: Khi “người đi thi phải đến đền miếu đưa danh bạ ứng thí” thì làng sẽ cấp kinh phí với mức “mỗi quyển tiền là 2 mạch” .Khoán ước xã Quang Hiển(1877)quy định: “Người nào được dự ứng thí.. sẽ được thưởng thêm tiền 2 quan 2 mạch… để cổ vũ lòng người, biểu dương phong tục”.

3. Để khuyến khích người đi học, hương ước các làng ở Ninh Bình đều ghi việc miễn sưu sai tạp dịch cho người đi học.

“Trà tu xã điều ước” (1892) quy định: . Thí sinh đỗ liền 3 khóa, khóa sinh đỗ liền 5 khóa thì mới được miễn lệ thoái truất để cổ vũ kẻ sĩ học hành.

Khoán ước xã Quang Hiển(1877) quy định: “Những người theo học được miễn tạp dịch để hoằng dương đạo Tư văn”.

Ở Côi Trì không những miễn phu phen, tạp dịch cho những người có bằng cấp mà ngay cả những người đang học, đang đi thi vẫn nhận được sự ưu ái lớn. Thậm chí làng còn cử người đến tận nhà “hầu” để cho người học yên tâm đi thi. “Trong làng có người thi Hương cống mà chưa biết thực hư, phải chờ sang năm nhà vua báo điểm thì làng cho mỗi ông 1 xuất đinh phu để hầu. Khi thi cử xong, có thực chức làng sẽ cắt cử 1 đinh phu đến trông nom việc nhà”.

4. Khi người học thi đỗ về đều được làng xã tổ chức đón rước, mở tiệc mừng rất linh đình, thậm chí còn bỏ tiền công ra để làm nhà cho người đã đỗ cao.

Côi Trì thông lệ quy định: “Thí khoa người nào trúng Hương cống thì xã trưởng phải cho mõ rao khắp làng, sắp đặt 30 người trở lên áo mũ chỉnh tề đến chào mừng”.

“Trà tu xã điều ước”(1892) cho biết: “Người nào trong xã thi cử đỗ đạt và được ban bằng sắc, bản xã nên chuẩn bị nghi trượng nghênh đón để tỏ lòng trọng đạo. Lệ vọng nên có hạn định. Nếu hàng văn từ cử nhân, hàng võ từ tứ phẩm và quan ngũ phẩm các ngạch khác trở lên thì tiền khao vọng mỗi người là 30 quan. ,,… Bản xã có 1 bức trướng chúc mừng (trong dùng lụa đỏ, ngoài dùng vải lụa xanh), 10 quan thành tiền, trầu rượu tùy biện”. Nếu những người thuộc hàng văn võ, khoa mục, ấm sinh, quan viên tử và được nhận bằng sắc thì tiền khao vọng là 20 quan, 1 con lợn (giá 15 quan)….. Bản xã chúc mừng 1 câu đối (dùng lụa đỏ), 6 quan thanh tiền, trầu cau tùy nghi. Còn nếu những người hàng văn võ từ thừa mục, chánh tổng, đội trưởng và chánh ngạch phó tổng, lại điển thì tiền khao vọng là 6 quan, lễ dùng 1 con lợn (giá 10 quan)….. bản xã mừng 3 quan, 1 câu đối (dùng lụa đỏ), trầu cau tùy biện để thể hiện sự sự có phân biệt thứ bậc.

5. Để tôn vinh những người học giỏi đỗ đạt, hương ước nhiều làng có những quy định ưu ái về chỗ ngồi trang trọng nhất chốn đình trung, được những phần biếu mỗi khi có lễ, hội,…

Côi Trì thông lệ (1783) và “Trà tu xã điều ước”(1892) đều có quy định về chỗ ngồi tương tự nhau: Bàn ngồi nên có sự phân biệt. Những người ở hàng văn thì từ cử nhân, hoàng võ từ tứ phẩm và các quan hàng ngũ phẩm ở các ngạch khác, mỗi người 2 cỗ. Những người thuộc hàng văn (lục, thất phẩm), hàng võ(ngũ, lục phẩm) cùng những người được ban tặng bằng sắc và ấm sinh quan viên tử, được ngồi 1 bàn trên, mỗi người 1 cỗ… Chánh lý trưởng, những người thi đỗ Nhị trường ngồi trên bàn hai, mỗi người một cỗ. Còn những người thi đỗ nhất trường, binh đinh, phó lý trưởng, thí sinh, biện lại thì ngồi giữa bàn 2, mỗi người 1 cỗ. Khóa sinh nếu có xác nhận là thực học, hương mục, xã trưởng sẽ cho phép ngồi dưới bàn 2, mỗi người 1 cỗ. Trong khi đó dân đinh, cứ 4 người ngồi 1 cỗ.

Khoán ước xã Quang Hiển(1877)quy định: Lệ hàng văn từ Hoàng giáp, phó bảng, cử nhân trở lên vào dịp hai kì tế xuân thu bản xã biếu lộc Thần 1 cỗ 20 thứ, thủ lợn 1 chiếc. Về hàng võ từ lãnh binh, chánh vệ, phó quản cơ trở lên, có dự lễ tế xuân thu nhị kì thì khoản biếu giống như hàng văn. Người nào biết chữ, được dự Hội tư văn mới được hành lễ. Không ở trong Hội tư văn thì không được tham dự.Người nào thi đỗ Nhất trường, Nhị trường … thì được ngồi bàn 2 người 1 cỗ.

6. Hương ước của một số làng còn chú ý khen thưởng tinh thần những người có công phục vụ, nuôi thầy đồ, những phụ nữ đã nuôi chồng con học hành. Đây là một điều hiếm thấy trong các hương ước ở các khu vực khác

Khoán ước xã Quang Hiển(1877) quy định: Người nào nuôi được thầy giỏi rèn cho sĩ tử, sẽ được phụ cấp 1 mẫu công điền để tỏ lòng tôn trọng đạo Tư văn.

Bên cạnh những quy ước khuyến khích việc học tập thì trong các hương ước cổ của Ninh Bình cũng có những điều khoản mang tính răn đe, phạt nặng những trường hợp lười nhác, trốn học, mượn có đi học để chơi, bỏ bê việc học. “Trà tu xã điều ước”(1892)quy định: Nếu ai bỏ học, tự tiện về quê nhà, khi phát hiện sẽ phạt tiền 6 quan (trong đó 3 quan thưởng cho người tố giác), để răn đe kẻ giả danh. Hoặc Khoán ước xã Quang Hiển(1877): người nào chỉ mượn cớ học để du chơi, sẽ chiểu theo mà phạt 1 quan.

Qua một số nội dung trên ta thấy rõ tinh thần hiếu học của người dân Ninh Bình xưa. Đó thực sự là một truyền thống quý báu. Ngày nay, khi Đảng và Nhà nước thực sự quan tâm đến giáo dục, coi "Giáo dục - đào tạo và khoa học là quốc sách hàng đầu" thì công tác khuyến học được đẩy mạnh dưới nhiều hình thức.

Thiết nghĩ những vấn đề về khuyến học trong các hương ước cổ xưa cũng cần được khơi dậy và kế thừa những mặt tích cực tiếp tục phát huy truyền thống hiếu học của người xưa trong giai đoạn xây dựng đất nước ngày nay.

(Tạp chí Văn nghệ Ninh Bình tháng 9 năm 2011)

Đinh Văn Viễn: “Bài học từ lịch sử: Vô giá cho hôm nay và ngày mai”!